საქართველოში ტრადიციული სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მრავალფეროვნება მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს როგორც აგრობიომრავალფეროვნების, ისე რეგიონული კვების კულტურის ისტორიაში.
გოგრის ადგილობრივი ჯიშები, რომლებიც დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსხვავებული სახელწოდებებით იყო გავრცელებული, მრავალი ათწლეულის განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც საკვები, ასევე სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკის ნაწილი. არსებული სამეცნიერო წყაროების მიხედვით, რამდენიმე ქართული ჯიში დღეს შესაძლოა მხოლოდ კერძო კოლექციებში ან გენეტიკური რესურსების ბანკებში იყოს შემორჩენილი, რაც მათ კონსერვაციასა და დოკუმენტირებას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს.
მოვლენების აღწერა
ქართული აგრობიომრავალფეროვნების აღწერილ მასალებში განსაკუთრებული ადგილი უკავია გოგრის ადგილობრივ ჯიშებს, რომელთა შორის გამოირჩევა დიდნაყოფა გოგრა, „ქართული 54“ და ხოკერა გოგრა. აღნიშნული ჯიშები სხვადასხვა რეგიონში განსხვავებული სახელებით იყო ცნობილი და ადგილობრივ კლიმატურ პირობებთან მრავალწლიანი ადაპტაციის შედეგად ჩამოყალიბდა.
დიდნაყოფა გოგრა, რომლის სამეცნიერო სახელწოდებაა Cucurbita maxima „Didnakofa Gogra“, დასავლეთ საქართველოში წარმოშობილ ჯიშად მიიჩნევა, თუმცა დროთა განმავლობაში გავრცელდა როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს რეგიონებში. ქართლსა და კახეთში მას „თათრული გოგრის“ სახელით იცნობდნენ, გურიაში კი „ხაპის“ სახელით.
„ქართული 54“ მუსკატური გოგრის ჯგუფს მიეკუთვნება და მისი წარმოშობა იმერეთის რეგიონს უკავშირდება. ჯიში 1990 წელს დარაიონდა საქართველოს ყველა ზონისათვის. მისი გამოყვანა ინდივიდუალური შერჩევის მეთოდით მოხდა წყალტუბოს საცდელ სადგურში ადგილობრივი ჯიშ-პოპულაციიდან. აღნიშნული ჯიში საშუალო ზომის ნაყოფით, შედარებით მაღალი შაქრიანობითა და დაავადებების მიმართ გამძლეობით ხასიათდება.
ხოკერა გოგრა, რომელიც Cucurbita maxima „Khokera Gogra“-ს სახელით არის აღწერილი, განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოში იყო გავრცელებული. სხვადასხვა რეგიონში მას განსხვავებული სახელებით მოიხსენიებდნენ, მათ შორის „ხოკერა-კვახი“, „ხაპერა“, „ხოპეშია“ და „საღორე კვახი“.
სამივე ჯიშის შემთხვევაში წყაროებში მითითებულია, რომ მათი დღევანდელი მდგომარეობა დაზუსტებული არ არის და შესაძლებელია, თესლი მხოლოდ კერძო კოლექციებში ან უცხოურ გენბანკებში ინახებოდეს.
კონტექსტი და ფონი
გოგრის კულტურა საქართველოში ისტორიულად არა მხოლოდ საკვებთან, არამედ სოფლის მეურნეობის ადგილობრივ ტრადიციებთანაც იყო დაკავშირებული. სხვადასხვა რეგიონში გავრცელებული სახელწოდებები მიუთითებს იმაზე, რომ ეს კულტურა ფართოდ გამოიყენებოდა როგორც საოჯახო მეურნეობებში, ისე მცირე მასშტაბის ბაღჩეულ წარმოებაში.
სპეციალისტების მიხედვით, გვარი Cucurbita რამდენიმე სახეობის გოგრას აერთიანებს, თუმცა მსოფლიოში ყველაზე ფართოდ სამი სახეობაა გავრცელებული: მაგარკანიანი (Cucurbita pepo), დიდნაყოფა (Cucurbita maxima) და მუსკატური (Cucurbita moschata). საქართველოში სამივე სახეობა იყო წარმოდგენილი და მათგან ჩამოყალიბდა ადგილობრივი, კლიმატურ პირობებთან ადაპტირებული ფორმები.
მაგარკანიანი ანუ ხოკერა გოგრა, ისტორიული მონაცემების მიხედვით, ცენტრალური ამერიკის მთიან რაიონებში წარმოიშვა, თუმცა საქართველოში მას მრავალწლიანი გავრცელებისა და ადგილობრივი შერჩევის შედეგად საკუთარი აგრობიოლოგიური მახასიათებლები ჩამოუყალიბდა. დიდნაყოფა გოგრა სამხრეთ ამერიკის სტეპურ რეგიონებს უკავშირდება, ხოლო მუსკატური გოგრა საქართველოში „თაფლა-გოგრის“ და „ხურჯინა გოგრის“ სახელებითაც იყო ცნობილი.
გოგრის მნიშვნელობა ქართულ სოფლის მეურნეობაში მხოლოდ კვებითი დანიშნულებით არ შემოიფარგლებოდა. ნაყოფისგან ამზადებდნენ ფაფებს, მურაბას, პიურეს, წვენს და სხვადასხვა ტრადიციულ კერძს, ხოლო თესლი გამოიყენებოდა როგორც საკვებად, ისე ჩურჩხელისა და ნამცხვრების დასამზადებლად. ზოგიერთ რეგიონში გავრცელებული იყო „კვახიწელას“ დამზადებაც — გოგრის თხელ ფენებად დაჭრილი და გამომშრალი ნაყოფი.
დეტალები და ფაქტები
დიდნაყოფა გოგრა საგვიანო ჯიშად არის აღწერილი. მას ახასიათებს გრძელი ლართხი, მსხვილი ღერო და დიდი ზომის ფოთლები. ნაყოფის საშუალო წონა დაახლოებით 12 კილოგრამს აღწევს, თუმცა ცალკეული ნაყოფები 20–25 კილოგრამამდეც იზრდება. რბილობი მკვრივია და ყვითელი ან ნარინჯისფერი შეფერილობით გამოირჩევა. საშუალო მოსავლიანობა 40 ტონა ჰექტარზეა. წყაროებში ასევე აღნიშნულია, რომ ჯიში კარგი შენახვისუნარიანობით ხასიათდება, თუმცა სითბოსა და სინათლის მიმართ მაღალი მოთხოვნილება აქვს.
„ქართული 54“-ის სავეგეტაციო პერიოდი აღმოცენებიდან სიმწიფის დაწყებამდე 152 დღეს შეადგენს. ნაყოფის საშუალო მასა დაახლოებით 4,4 კილოგრამია. ნაყოფი ნაცრისფერი ზედაპირითა და თეთრი ლაქებით ხასიათდება, ხოლო შიგთავსი მოყვითალო-ოქროსფერია. მშრალი ნივთიერებების შემცველობა 12–13,3 პროცენტს აღწევს, საერთო შაქრიანობა კი 6,5–6,8 პროცენტს. 1982–1985 წლებში ჩატარებული საკონკურსო გამოცდების მიხედვით, ჯიშის საშუალო მოსავლიანობა 15,8 ტონა ჰექტარზე იყო. დამატებით აღინიშნება, რომ ჯიში შედარებით გამძლეა ნაცრისა და ანთრაქნოზის მიმართ.
ხოკერა გოგრა ფორმისა და შეფერილობის განსაკუთრებული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. ნაყოფი შეიძლება იყოს მრგვალი, ბრტყელი, კვერცხისებრი ან ცილინდრული. ფერთა სპექტრი მოიცავს შავს, მწვანეს, ყვითელს, ნარინჯისფერსა და სხვადასხვა ჭრელ შეფერილობას. ნაყოფის ქერქი მტკიცეა და თერმული დამუშავების შემდეგ ფორმას კარგად ინარჩუნებს. წყაროებში აღნიშნულია, რომ ეს ჯიში კარგი ტრანსპორტაბელურობითა და შენახვისუნარიანობით ხასიათდება, თუმცა გემური თვისებების დაკარგვა შედარებით სწრაფად იწყება.
სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ გოგრის კულტურის კვებით ღირებულებაზეც. არსებული მონაცემებით, გოგრის თესლი ცხიმის მაღალი შემცველობით გამოირჩევა და შეიცავს ნივთიერებებს, რომლებიც ტრადიციულად ანტიპარაზიტულ საშუალებად გამოიყენებოდა. ნაყოფი მდიდარია კაროტინითა და ვიტამინებით, მათ შორის C, B1, B2 და E ვიტამინებით.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
საერთაშორისო დონეზე ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო ჯიშების დაცვა და გენეტიკური რესურსების შენარჩუნება ბოლო წლებში მნიშვნელოვან მიმართულებად იქცა. გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია და სხვადასხვა აგრობიომრავალფეროვნების ცენტრი ხაზს უსვამენ ადგილობრივი კულტურების მნიშვნელობას კლიმატური ცვლილებების პირობებში.
ადგილობრივი ჯიშები ხშირად უკეთ არიან ადაპტირებული კონკრეტული რეგიონის კლიმატთან, ნიადაგთან და დაავადებებთან. ამ მიზეზით, მრავალი ქვეყანა ქმნის გენეტიკური რესურსების ბანკებს, სადაც ინახება ტრადიციული ჯიშების თესლი და აგრობიოლოგიური ინფორმაცია.
გოგრის კულტურები ფართოდ არის გავრცელებული ევროპაში, აზიასა და ამერიკაში. დიდნაყოფა გოგრა, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე პლასტიკური სახეობა, სხვადასხვა კლიმატურ პირობებში მოჰყავთ, მათ შორის ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებშიც. მსგავსი პრაქტიკა მიუთითებს იმაზე, რომ ქართული ადგილობრივი ფორმებიც შესაძლოა მნიშვნელოვანი რესურსი იყოს როგორც სამეცნიერო კვლევებისთვის, ისე მდგრადი სოფლის მეურნეობისათვის.
რეგიონული გამოცდილება ასევე აჩვენებს, რომ ტრადიციული ჯიშების მიმართ ინტერესი იზრდება ორგანული მეურნეობისა და ადგილობრივი პროდუქციის ბაზრის გაფართოებასთან ერთად. მომხმარებელთა ნაწილი უპირატესობას ანიჭებს ადგილობრივ, ისტორიულ კულტურებს, რომლებიც ნაკლებად ინდუსტრიულ წარმოებასთან არის დაკავშირებული.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აგრობიომრავალფეროვნების დაცვა ბოლო წლებში უფრო აქტუალური გახდა, განსაკუთრებით იმ ფონზე, როდესაც ადგილობრივი ჯიშების ნაწილი თანდათანობით იკარგება ან კომერციული წარმოებიდან ქრება. გოგრის ტრადიციული ჯიშებიც სწორედ ამ კატეგორიას მიეკუთვნება.
არსებული მონაცემები მიუთითებს, რომ რამდენიმე ქართული ჯიშის თანამედროვე გავრცელების შესახებ დაზუსტებული ინფორმაცია აღარ არსებობს. ეს გარემოება აჩენს კითხვებს როგორც თესლის კონსერვაციის, ისე სამეცნიერო დოკუმენტირების მიმართულებით.
სოფლის მეურნეობის სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ადგილობრივი ჯიშების შენარჩუნება მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ კულტურული მემკვიდრეობის, არამედ სასურსათო უსაფრთხოების თვალსაზრისითაც. კლიმატური ცვლილებების პირობებში ტრადიციული, გარემოსთან ადაპტირებული ჯიშები შესაძლოა დამატებით რესურსად იქცეს.
საქართველოში მსგავსი თემები პერიოდულად განიხილება როგორც აკადემიურ სივრცეში, ისე სპეციალიზებულ მედიაში, მათ შორის SheniAmbebi.ge-ზე გამოქვეყნებულ მასალებში, რომლებიც ადგილობრივი სოფლის მეურნეობისა და გარემოს საკითხებს ეხება.
მკვლევრები ასევე აღნიშნავენ, რომ ტრადიციული ჯიშების აღდგენა დაკავშირებულია ადგილობრივი ფერმერული პრაქტიკის მხარდაჭერასთან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ რეგიონების გამოცდილება, სადაც ისტორიულად არსებობდა კონკრეტული კულტურების მრავალფეროვანი ფორმები.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
ქართული გოგრის ადგილობრივი ჯიშები ქვეყნის აგრობიომრავალფეროვნების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს. დიდნაყოფა გოგრა, „ქართული 54“ და ხოკერა გოგრა ერთმანეთისგან განსხვავებული ბიოლოგიური და სამეურნეო მახასიათებლებით გამოირჩევიან, თუმცა მათ საერთო მნიშვნელობა აქვთ როგორც ისტორიული, ისე აგრარული თვალსაზრისით.
არსებული სამეცნიერო წყაროები მიუთითებს, რომ ამ ჯიშების ნაწილი დღეს შესაძლოა შეზღუდული ფორმით იყოს შემორჩენილი. ამასთან ერთად, საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ადგილობრივი გენეტიკური რესურსების დაცვა თანამედროვე სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად რჩება.
ტრადიციული კულტურების მიმართ ინტერესის ზრდა, აგრობიომრავალფეროვნების დაცვის ინიციატივები და გენეტიკური რესურსების კვლევა მომავალშიც მნიშვნელოვან ფაქტორებად განიხილება როგორც რეგიონულ, ისე საერთაშორისო დონეზე.
წყაროები
- მაჭავარიანი ი.ფ. ზოგიერთი ბოსტნეულ-ბაღჩეული კულტურის აგროტექნიკა და მეთესლეობა აღმოსავლეთ საქართველოს პირობებში. სადისერტაციო შრომა. თბილისი; 1970.
- კვაჭაძე გ. მებოსტნეობა. თბილისი; 1965.
- ი. ლომოურის სახელობის მიწათმოქმედების ინსტიტუტის წყალტუბოს საცდელი სადგურის 1982 წლის სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის ანგარიში.
- ი. ლომოურის სახელობის მიწათმოქმედების ინსტიტუტის გარდაბნის საცდელი სადგურის 1988 წლის სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის ანგარიში.
- საქართველოს აგრობიომრავალფეროვნების შესახებ მასალა.
