იმერეთის მეფის ალქსანდრე მესამის ჯაჭვის პერანგი დღემდეა შემორჩენილი. ოქროთი, ფერადი თვლებით არის მოჭედილი – XVII საუკუნის. დაახლოებით 8 კგ-მდე იწონის.
თბილისის ისტორიის მუზეუმშია („ქარვასლა“) ეს ესქპოზიცია, ასევე გამოფენილია ქართული იარაღი.
საკუთარ თვლებს არ დავუჯერე, როდესაც იმერეთის მეფის სოლომონ პირველის თოფი და ალქსანდრე მესამის მოოქროვილი ჯაჭვის პერანგი ვნახე. აუცილებლად სანახავი ქსპოზიციაა.
თომა ჩაგელიშვილი. Toma Chagelishvili
იმერეთის მეფე სოლომონ პირველის თოფი და საქართველოს მეფე ალექსანდრე მესამის მოოქროვილი ჯაჭვის პერანგი წარმოადგენს ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის იმ უნიკალურ არტეფაქტებს, რომლებიც სხვადასხვა ეპოქის სამხედრო, პოლიტიკური და კულტურული რეალობის მატერიალურ დასტურად მიიჩნევა. აღნიშნული საგნები ყურადღების ცენტრში მოექცა როგორც ისტორიული კვლევის, ისე საზოგადოებრივი ინტერესის თვალსაზრისით, რადგან ისინი დაკავშირებულია საქართველოს სახელმწიფოებრიობის მნიშვნელოვან პერიოდებთან და კონკრეტულ ისტორიულ პირებთან, რომელთა როლი ქვეყნის ისტორიაში დოკუმენტურად არის დადასტურებული.
მოვლენების აღწერა
ისტორიული წყაროების, მუზეუმების კოლექციებისა და მკვლევართა მონაცემების მიხედვით, იმერეთის მეფე სოლომონ I-ის სახელთან დაკავშირებული თოფი მიეკუთვნება XVIII საუკუნეს და ასახავს იმ პერიოდის ცეცხლსასროლი იარაღის გავრცელებასა და გამოყენებას დასავლეთ საქართველოში. ამავე დროს, საქართველოს მეფე ალექსანდრე III-ის მოოქროვილი ჯაჭვის პერანგი გაცილებით ადრეულ ეპოქას — X საუკუნეს უკავშირდება და შუა საუკუნეების ქართული სამხედრო აღჭურვილობის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიმუშად ითვლება.
ორივე არტეფაქტი განიხილება როგორც სამეფო ხელისუფლების, სამხედრო ძალისა და პოლიტიკური სტატუსის სიმბოლო. მათი არსებობა და შენარჩუნება შესაძლებელი გახდა მუზეუმებისა და სპეციალიზებული საცავების მეშვეობით, სადაც დაცულია კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების კონსერვაციისა და კვლევის თანამედროვე სტანდარტები.
კონტექსტი და ფონი
სოლომონ პირველი იმერეთის ტახტზე XVIII საუკუნეში ავიდა და მისი მმართველობა უკავშირდება შიდა პოლიტიკური სტაბილიზაციის მცდელობებსა და ოსმალეთის გავლენის წინააღმდეგ მიმართულ ნაბიჯებს. სწორედ ამ კონტექსტში განიხილება ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, როგორც სამხედრო ტაქტიკისა და ძალთა ბალანსის ცვლილების ნიშანი. თოფი, რომელიც სოლომონ პირველის სახელთან არის დაკავშირებული, სიმბოლურად ასახავს იმ პერიოდს, როდესაც ტრადიციულ ცივი იარაღის პარალელურად ცეცხლსასროლი საშუალებები თანდათან მნიშვნელოვან როლს იძენდა [1].
ალექსანდრე მესამის ეპოქა, X საუკუნე, საქართველოს სახელმწიფოებრივი გაძლიერების პროცესს უკავშირდება. ამ პერიოდში ჯაჭვის პერანგი სამხედრო აღჭურვილობის ერთ-ერთ ძირითად ელემენტს წარმოადგენდა. მოოქროვილი დეტალები მიუთითებს არა მხოლოდ პრაქტიკულ დანიშნულებაზე, არამედ მეფის სტატუსზე, ძალაუფლებასა და რიტუალურ მნიშვნელობაზე, რაც სამეფო ატრიბუტიკას ახასიათებდა [2].
დეტალები და ფაქტები
ისტორიკოსების შეფასებით, სოლომონ პირველის თოფი ტექნოლოგიურად შეესაბამება XVIII საუკუნის ევროპული და აღმოსავლური ცეცხლსასროლი იარაღის გარდამავალ ტიპებს. მსგავსი თოფები გამოიყენებოდა როგორც საბრძოლო მოქმედებებში, ისე სამეფო კარის წარმომადგენლობითი მიზნებისთვის. იარაღის კონსტრუქცია, ლულის ფორმა და დამუშავების სტილი მკვლევრებს საშუალებას აძლევს დაადგინონ მისი სავარაუდო წარმოშობა და გამოყენების პერიოდი [1,3].
ალექსანდრე მესამის მოოქროვილი ჯაჭვის პერანგი დამზადებულია რკინის რგოლებისაგან, რომლებიც ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. მოოქროვება მიუთითებს მაღალი დონის ხელოსნობაზე და იმაზე, რომ აღჭურვილობა განკუთვნილი იყო მეფისთვის ან უმაღლესი სამხედრო წრისთვის. მსგავსი ჯაჭვის პერანგები გამოიყენებოდა როგორც რეალურ ბრძოლებში, ისე საზეიმო ან საკრალური მნიშვნელობის მქონე ღონისძიებებზე [2,4].
ორივე არტეფაქტის შესწავლა ეფუძნება არა მხოლოდ წერილობით წყაროებს, არამედ არქეოლოგიურ, ტექნოლოგიურ და შედარებით ანალიზსაც, რაც თანამედროვე ისტორიულ მეცნიერებაში ფართოდ მიღებული პრაქტიკაა.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
მსგავსი ისტორიული იარაღისა და სამხედრო აღჭურვილობის კვლევა საერთაშორისო დონეზეც აქტუალურია. ევროპისა და ახლო აღმოსავლეთის მუზეუმებში დაცული სამეფო იარაღები და ჯაჭვის პერანგები ხშირად გამოიყენება როგორც კონკრეტული ეპოქის სამხედრო ტექნოლოგიისა და პოლიტიკური იდენტობის შესასწავლი მასალა. საერთაშორისო მუზეუმები და აკადემიური ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ ასეთი არტეფაქტები მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ეროვნული, არამედ რეგიონული ისტორიის გასაგებადაც [5].
ამ კონტექსტში, საქართველოს ისტორიული სამხედრო მემკვიდრეობა თავსდება უფრო ფართო რეგიონულ სურათში, სადაც კავკასია წარმოადგენდა სხვადასხვა ცივილიზაციისა და სამხედრო ტრადიციის გადაკვეთის სივრცეს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის სოლომონ პირველის თოფი და ალექსანდრე მესამის ჯაჭვის პერანგი ეროვნული იდენტობის მატერიალური გამოხატულებაა. მათი კვლევა და საზოგადოებისთვის წარდგენა ხელს უწყობს ისტორიული ცნობიერების გაღრმავებას და წარსულის მიმართ ინტერესის ზრდას.
ასეთი თემების გაშუქება მნიშვნელოვანია ინფორმაციული მედიისთვისაც, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge, რადგან ისტორიული მემკვიდრეობა არ არის მხოლოდ აკადემიური დისკუსიის საგანი, არამედ საზოგადოებრივი ინტერესის ნაწილი. არტეფაქტების დაცვა, კვლევა და პოპულარიზაცია დაკავშირებულია კულტურული პოლიტიკისა და მემკვიდრეობის მართვის უფრო ფართო საკითხებთან.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
იმერეთის მეფე სოლომონ პირველის თოფი და ალექსანდრე მესამის მოოქროვილი ჯაჭვის პერანგი წარმოადგენს სხვადასხვა ეპოქის, მაგრამ ერთიანი ისტორიული ნარატივის ნაწილს. ერთი ასახავს XVIII საუკუნის სამხედრო-პოლიტიკურ რეალობას, მეორე კი შუა საუკუნეების სამეფო კულტურასა და სამხედრო ტრადიციას. მათი ერთობლივი განხილვა იძლევა შესაძლებლობას, უკეთ გავიგოთ საქართველოს ისტორიის უწყვეტობა, სამხედრო ტექნოლოგიის ევოლუცია და სამეფო სიმბოლიკის მნიშვნელობა. არსებული მონაცემები მიუთითებს, რომ მსგავსი არტეფაქტების კვლევა მომავალშიც დარჩება როგორც აკადემიური, ისე საზოგადოებრივი ინტერესის სფეროში.
წყაროები
- Suny RG. The Making of the Georgian Nation. Indiana University Press; 1994. Available from: https://iupress.org
- Eastmond A. Royal Imagery in Medieval Georgia. Pennsylvania State University Press; 1998. Available from: https://www.psupress.org
- Blair C. European Firearms 1650–1850. Batsford; 1962.
- Nicolle D. Arms and Armour of the Crusading Era, 1050–1350. Greenhill Books; 1999.
- Metropolitan Museum of Art. Arms and Armor Collection Overview. Available from: https://www.metmuseum.org
