კაკლის ხე რატომ არ იძლევა მოსავალს — გავრცელებული მიზეზები

კაკლის ხე შეიძლება ჯანმრთელად გამოიყურებოდეს, ყოველ გაზაფხულზე უხვად იფოთლებოდეს და სწრაფად იზრდებოდეს, მაგრამ ნაყოფი ძალიან ცოტა გამოიღოს ან საერთოდ არ ისხამდეს. ამის მიზეზი ყოველთვის დაავადება არ არის. ხშირად პრობლემა უკავშირდება ხის ასაკს, ჯიშის თავისებურებებს, დამტვერვას, გაზაფხულის ყინვას, მზის სინათლის ნაკლებობას, ნიადაგის მდგომარეობას ან მოვლის არასწორ მეთოდებს.

კაკლის უხვი მოსავლის მისაღებად მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ხის ზრდა, არამედ მისი ყვავილობისა და დამტვერვის თავისებურებების ცოდნაც. მიზეზის სწორად დადგენა მებაღეს ეხმარება, თავიდან აიცილოს ზედმეტი გასხვლა, სასუქების გაუმართლებელი გამოყენება და ისეთი ჩარევები, რომლებიც მოსავალს ვერ გაზრდის.

კაკლის ხის ასაკი და ჯიშის თავისებურებები

კაკლის ხის უნაყოფობის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზი მისი ასაკია. ახლად დარგული ნერგი შეიძლება რამდენიმე წლის განმავლობაში მხოლოდ ფესვთა სისტემისა და ვარჯის განვითარებაზე იყოს ორიენტირებული. ნაყოფის მოცემის დაწყების დრო დამოკიდებულია ჯიშზე, ნერგის წარმოშობაზე, ზრდის პირობებსა და მოვლაზე.

კაკლის ხე, რომელიც თესლიდან არის გაზრდილი, ჩვეულებრივ უფრო გვიან იწყებს მსხმოიარობას, ვიდრე ნაყოფმსხმოიარობისთვის შერჩეული, ნამყენი ნერგი. ზოგიერთ კაკალს პირველი ნაყოფი დაახლოებით 5–7 წლის ასაკში უჩნდება, თუმცა სრულ მოსავლიანობამდე მისვლას მეტი დროც შეიძლება დასჭირდეს [1, 2].

თუ ახალგაზრდა ხე ჯანმრთელია, ყოველწლიურად ახალ ყლორტებსა და ფოთლებს ივითარებს, მაგრამ ჯერ არ მსხმოიარობს, ეს ყოველთვის პრობლემას არ ნიშნავს. ასეთ დროს საჭიროა ნერგის ასაკის, ჯიშისა და განვითარების ტემპის გათვალისწინება.

მნიშვნელოვანია ნერგის წარმოშობაც. თუ კაკალი პირდაპირ თესლიდან არის გაზრდილი, მისი მომავალი მოსავლიანობისა და ნაყოფის თვისებების წინასწარ განსაზღვრა რთულია. ნამყენი ნერგი კი, როგორც წესი, კონკრეტული ჯიშის თვისებებს ინარჩუნებს და მსხმოიარობის დაწყების დრო უფრო პროგნოზირებადია.

არასათანადო დამტვერვა — რატომ არ ჩნდება ნაყოფი ყვავილობის მიუხედავად

კაკლის ხეს ცალკე მამრობითი და მდედრობითი ყვავილები აქვს. მამრობითი ყვავილები დაკიდებული, მოგრძო მტვრიანა ყვავილედების სახით ვითარდება, ხოლო მდედრობითი ყვავილები უფრო პატარაა და ახალგაზრდა ყლორტების ბოლოებთან ჩნდება. დამტვერვა ძირითადად ქარის საშუალებით ხდება [1, 3].

მიუხედავად იმისა, რომ ერთ ხეზე ორივე ტიპის ყვავილია, ეს ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ დამტვერვა წარმატებით განხორციელდება. კაკლის ზოგიერთი ჯიშის შემთხვევაში მამრობითი ყვავილები მტვერს მაშინ გამოყოფს, როდესაც მდედრობითი ყვავილები ჯერ მზად არ არის მის მისაღებად, ან პირიქით.

ამიტომ ზოგჯერ სასარგებლოა სხვა, თავსებადი ჯიშის კაკლის არსებობა, რომლის ყვავილობის პერიოდიც ძირითად ხეს ემთხვევა. დამატებითი დამამტვერიანებელი ჯიშის საჭიროება დამოკიდებულია კონკრეტულ ჯიშსა და ადგილობრივ პირობებზე; ყველა კაკლისთვის ერთნაირი წესი არ მოქმედებს [3, 4].

თუ ხე ყოველწლიურად ყვავის, მაგრამ ნაყოფი თითქმის არ ჩნდება, ყურადღება მიაქციეთ შემდეგ გარემოებებს:

• არის თუ არა ახლომახლო სხვა კაკლის ხე;

• ემთხვევა თუ არა ხეების ყვავილობის პერიოდები ერთმანეთს;

• ხომ არ დაემთხვა ყვავილობას ძლიერი წვიმა, სიცივე ან სხვა არახელსაყრელი ამინდი;

• ყვავილობის შემდეგ ხომ არ გაშავდა ან გახმა ახალგაზრდა ნაყოფი.

კაკლის დამტვერვის პრობლემის მოსაგვარებლად სხვა ჯიშის დარგვამდე სასურველია არსებული ხის ჯიშის დადგენა და ყვავილობის დროის დაკვირვება.

გაზაფხულის ყინვა — მოსავლის დაკარგვის მნიშვნელოვანი მიზეზი

კაკლის ხე შეიძლება ზამთარს კარგად გადაურჩეს, გაზაფხულზე აყვავდეს და შემდეგ მოსავალი მაინც დაკარგოს. ამის ერთ-ერთი მიზეზი გვიანი გაზაფხულის ყინვაა, რომელმაც შეიძლება დააზიანოს ყვავილები, ახალგაზრდა ფოთლები, ყლორტები და ახლად წარმოქმნილი ნაყოფი [5].

ყინვის შემდეგ დაზიანებული ყვავილები ან პატარა კაკლები შეიძლება გამუქდეს, გაშავდეს და ჩამოცვივდეს. ზოგჯერ ხე გარეგნულად ჯანმრთელად გამოიყურება, მაგრამ მოსავალი მკვეთრად მცირდება.

განსაკუთრებით საყურადღებოა დაბლობი ადგილები, სადაც ცივი ჰაერი გროვდება, ასევე ნაკვეთები, რომლებზეც გაზაფხულზე ტემპერატურა ხშირად მკვეთრად ეცემა. ასეთი პირობების გავლენა დამოკიდებულია ჯიშზე, ყვავილობის დროზე და კონკრეტული წლის ამინდზე.

თუ კაკალი ერთ წელს უხვად მსხმოიარობს, ხოლო მომდევნო წელს მოსავალი მნიშვნელოვნად მცირდება, მიზეზი შეიძლება მხოლოდ ყინვა არ იყოს. ზოგიერთ კაკალს მოსავლიანობის პერიოდული მონაცვლეობაც ახასიათებს — უხვმოსავლიან წელს შედარებით სუსტი მოსავალი მოსდევს [2, 6].

მზის სინათლის ნაკლებობა და ხის არასწორი განლაგება

კაკლის ხეს ნორმალური ზრდისა და მსხმოიარობისთვის საკმარისი მზის სინათლე სჭირდება. თუ იგი შენობის ჩრდილში, სხვა დიდი ხეების გვერდით ან ზედმეტად მჭიდროდ დარგულ ბაღში იზრდება, შესაძლოა ვარჯი კარგად განვითარდეს, მაგრამ ნაყოფის წარმოქმნა შემცირდეს.

კაკალი დიდი ზომის ხეა და დროთა განმავლობაში ფართო ვარჯს ივითარებს. როდესაც ახლომდებარე ხეების ტოტები ერთმანეთს ფარავს, მცირდება განათება და უარესდება ვარჯის შიდა ნაწილის განიავება. ამიტომ კაკლის დარგვისას მნიშვნელოვანია ზრდასრული ხის სავარაუდო ზომის გათვალისწინება [5].

უკვე მოზრდილი კაკლის შემთხვევაში მხოლოდ ჩრდილი არ უნდა ჩაითვალოს უნაყოფობის მიზეზად. აუცილებელია შეფასდეს ყვავილობა, დამტვერვა, ნიადაგის მდგომარეობა და ბოლო წლების ამინდი.

ნიადაგის მდგომარეობა და წყლის რეჟიმი

კაკლისთვის მნიშვნელოვანია ღრმა, ნაყოფიერი და კარგად დრენირებული ნიადაგი. თუ ნიადაგი მუდმივად გაჟღენთილია წყლით, ფესვებს ჟანგბადი აკლდება, რაც ფესვთა სისტემის დაზიანებასა და ხის დასუსტებას იწვევს. მეორე მხრივ, ხანგრძლივმა გვალვამ შეიძლება შეაფერხოს ნაყოფის განვითარება და გამოიწვიოს ახალგაზრდა კაკლების ჩამოცვენა [5, 7].

განსაკუთრებული ყურადღება საჭიროა ზაფხულის პერიოდში, როდესაც ნაყოფი იზრდება და ხეს წყლის მოთხოვნილება ეზრდება. თუმცა მორწყვა უნდა ითვალისწინებდეს ნიადაგის ტიპს, ნალექების რაოდენობას, ხის ასაკსა და ნაკვეთის დრენაჟს.

თუ კაკლის ხე დაბლობშია დარგული, წვიმის შემდეგ წყალი დიდხანს დგას ან ნიადაგი მძიმე და თიხიანია, საჭიროა დრენაჟის მდგომარეობის შეფასება. ასეთ პირობებში წყლის დამატება პრობლემას ვერ მოაგვარებს და შესაძლოა გააუარესოს კიდეც.

ზედმეტი სასუქი და არასწორი გასხვლა

კაკლის ხის მსხმოიარობაზე გავლენას ახდენს კვების რეჟიმიც. აზოტის ჭარბმა რაოდენობამ შეიძლება გამოიწვიოს ფოთლებისა და ყლორტების ინტენსიური ზრდა, მაშინ როდესაც ყვავილობა და ნაყოფის წარმოქმნა სასურველი ტემპით არ ვითარდება [1].

ეს არ ნიშნავს, რომ აზოტი კაკლისთვის არასაჭიროა. მცენარეს ის ნორმალური ზრდისთვის სჭირდება, მაგრამ სასუქის რაოდენობა უნდა შეესაბამებოდეს ნიადაგის მდგომარეობასა და ხის საჭიროებებს. სასუქის დიდი დოზით შეტანა მხოლოდ იმიტომ, რომ ხე არ მსხმოიარობს, სწორი მიდგომა არ არის.

მსგავსი შედეგი შეიძლება ჰქონდეს ზედმეტად ძლიერ გასხვლასაც. თუ ყოველწლიურად მრავალი მსხვილი ტოტი იჭრება, ხე ენერგიას ახალი ყლორტების განვითარებაზე ხარჯავს. განსაკუთრებით ახალგაზრდა ხეზე აგრესიულმა გასხვლამ შეიძლება ვარჯის ფორმირება და მსხმოიარობის დაწყება შეაფერხოს.

გასხვლის მიზანი უნდა იყოს დაზიანებული, გამხმარი ან ერთმანეთზე გადაჯვარედინებული ტოტების მართვა და ვარჯის სტრუქტურის გაუმჯობესება. ნაყოფის არქონა თავისთავად არ არის საფუძველი ხის მკვეთრად გასხვლისთვის.

დაავადებები და მავნებლები — რატომ ცვივა პატარა კაკლები

ზოგჯერ კაკლის ხე ყვავილობს და ნაყოფსაც ივითარებს, მაგრამ პატარა კაკლები ზრდას ვერ აგრძელებს და მიწაზე ცვივა. ეს განსხვავდება იმ შემთხვევისგან, როდესაც ხე საერთოდ არ ყვავის.

ადრეული ჩამოცვენის შესაძლო მიზეზებია არასაკმარისი დამტვერვა, ტემპერატურული სტრესი, წყლის დეფიციტი, ზოგიერთი დაავადება და მავნებლის დაზიანება [2, 6].

ყურადღება მიაქციეთ შემდეგ ნიშნებს:

• გაშავებული ახალგაზრდა ნაყოფი — შესაძლოა მიუთითებდეს ყინვის დაზიანებაზე ან დაავადებაზე;

• ლაქები ფოთლებსა და ნაყოფზე — საჭიროებს დაავადების შესაძლო გამომწვევის შეფასებას;

• დაზიანებული ან დამპალი ნაყოფი — შესაძლოა უკავშირდებოდეს სოკოვან დაავადებას ან მავნებელს;

• ნაყოფის მასობრივი ჩამოცვენა სიცხის ან გვალვის შემდეგ — შეიძლება წყლის დეფიციტთან ან გარემო პირობებთან იყოს დაკავშირებული.

მხოლოდ ერთი ნიშნის საფუძველზე დაავადების ზუსტი დადგენა შეუძლებელია. თუ დაზიანება ყოველწლიურად მეორდება ან თან ახლავს ტოტების ხმობა, სასურველია ნიმუშის აგრონომისთვის ან მცენარეთა დაცვის სპეციალისტისთვის ჩვენება.

როგორ გავარკვიოთ, რატომ არ მსხმოიარობს კაკალი

სწორი მიდგომაა მიზეზის ეტაპობრივად დადგენა და არა სასუქის ან სხვა საშუალების დაუყოვნებლივ გამოყენება.

პირველ რიგში, დააკვირდით ხის ყვავილობას. თუ საერთოდ არ ყვავის, ყურადღება მიაქციეთ ასაკს, ჯიშს, გასხვლას, განათებასა და ზრდის თავისებურებებს. თუ ყვავილობს, მაგრამ ნაყოფი არ ჩნდება, შეაფასეთ დამტვერვის პირობები და ყინვის შესაძლო გავლენა.

თუ პატარა კაკლები ჩნდება და შემდეგ ცვივა, შეამოწმეთ ნიადაგის ტენიანობა, ამინდის ცვლილებები, ფოთლებისა და ნაყოფის დაზიანებები. ამ დაკვირვებებით ხშირად შესაძლებელია სავარაუდო მიზეზების ერთმანეთისგან გარჩევა.

მოვლის პრაქტიკული პრინციპებია:

• შეინარჩუნეთ ნიადაგის თანაბარი ტენიანობა, მაგრამ არ დაუშვათ წყლის ხანგრძლივი დაგუბება.

• სასუქი გამოიყენეთ ხის მდგომარეობისა და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, ნიადაგის ანალიზის მიხედვით.

• მოერიდეთ  ძლიერ და უმიზეზო გასხვლას.

• შეაფასეთ, იღებს თუ არა ხე დღის განმავლობაში საკმარის მზის სინათლეს.

• ყვავილობის პერიოდში დააკვირდით ამინდს და შეაფასეთ, ხომ არ დაემთხვა ყვავილობას გვიანი ყინვა.

• თუ ხე ყვავის, მაგრამ მოსავალი მუდმივად დაბალია, გაარკვიეთ მისი ჯიში და დამტვერვის თავისებურებები.

ეს მიდგომა შეესაბამება კაკლის მოვლის უნივერსიტეტების აგრონომიულ რეკომენდაციებს, რომლებიც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს სწორ ადგილმდებარეობას, წყლის რეჟიმს, ჯიშის შერჩევასა და დამტვერვას [2, 3, 7].

კაკლის მოსავლიანობა საქართველოს პირობებში

საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში კაკლის ხეები განსხვავებულ კლიმატურ და ნიადაგურ პირობებში იზრდება. ამიტომ ერთი და იმავე ჯიშის მოსავლიანობა შეიძლება განსხვავდებოდეს როგორც რეგიონებს, ისე მეზობელ ნაკვეთებს შორის.

მნიშვნელოვანია გაზაფხულის ტემპერატურა, გვიანი ყინვების სიხშირე, ზაფხულის გვალვა, ნიადაგის სიღრმე და წყლის გადინების შესაძლებლობა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ისეთი ადგილები, სადაც ცივი ჰაერი გროვდება ან წვიმის შემდეგ ნიადაგი დიდხანს რჩება გაჟღენთილი.

საქართველოსთვის კონკრეტული ჯიშის ან მოვლის მეთოდის შერჩევისას უმჯობესია ადგილობრივი კლიმატის გათვალისწინება და აგრონომთან კონსულტაცია. უცხოეთის უნივერსიტეტების რეკომენდაციები სასარგებლოა ძირითადი ბიოლოგიური პრინციპების გასაგებად, თუმცა მათი ყველა დეტალის საქართველოს პირობებზე პირდაპირ გადატანა არ შეიძლება.

ანალიტიკური შეჯამება

კაკლის ხის უნაყოფობას ერთი უნივერსალური მიზეზი არ აქვს. თუ ხე საერთოდ არ ყვავის, პირველ რიგში უნდა შეფასდეს ასაკი, ჯიში, განათება და ზრდის პირობები. თუ ყვავილობს, მაგრამ ნაყოფი არ ვითარდება, სავარაუდო მიზეზებია დამტვერვის პრობლემა და გაზაფხულის ყინვა. ხოლო თუ პატარა კაკლები ჩნდება და ცვივა, საჭიროა წყლის რეჟიმის, ამინდის, დაავადებებისა და მავნებლების შესაძლო გავლენის შემოწმება.

მოსავლის გასაუმჯობესებლად ყველაზე ეფექტიანი პირველი ნაბიჯი ხის მდგომარეობაზე დაკვირვება და პრობლემის მიზეზის დადგენაა. სასუქის დამატება, ძლიერი გასხვლა ან სხვა ჯიშის დარგვა გამართლებულია მხოლოდ მაშინ, როდესაც ცნობილია, რა უშლის ხელს მსხმოიარობას.

წყაროები

1. NC State Extension. Tree Fruit and Nuts. ხელმისაწვდომია: https://content.ces.ncsu.edu/extension-gardener-handbook/15-tree-fruit-and-nuts

2. Oregon State University Extension Service. Growing Walnuts in Oregon. ხელმისაწვდომია: https://extension.oregonstate.edu/catalog/em-8907-growing-walnuts-oregon

3. University of California, Davis. Walnuts in California. ხელმისაწვდომია: https://fruitsandnuts.ucdavis.edu/walnuts-california

4. University of Georgia Cooperative Extension. Minor Fruits and Nuts in Georgia. ხელმისაწვდომია: https://fieldreport.caes.uga.edu/publications/B992/minor-fruits-and-nuts-in-georgia/

5. University of California Statewide Integrated Pest Management Program. Cultural Tips for Growing Walnut. ხელმისაწვდომია: https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/cultural-tips-for-growing-walnut/

6. University of California Statewide Integrated Pest Management Program. Freezing and Frost Damage to Walnut. ხელმისაწვდომია: https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/freezing-and-frost-damage-to-walnut/

7. University of California Statewide Integrated Pest Management Program. Cultural Tips for Growing Walnut: Watering and Fertilizing. ხელმისაწვდომია: https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/cultural-tips-for-growing-walnut/