ზღმარტლი

მკვლევართა უმეტესობა ზღმარტლის სამშობლოდ ჩრდილოეთ ირანს, შუა აზიას, სამხრეთ ევროპასა და ამიერკავკასიას მიიჩნევს.
საქართველოს უძველესი ძეგლების გამოკვლევით დადგინდა, რომ ზღმარტლი ცნობილი იყო ჩვენს ტერიტორიაზე მცხოვრები ტომებისათვის.
საქართველოში ზღმარტლის ველურად გავ­რცელების არეალი საკმაოდ დიდია როგორც ქვეყნის აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ ნაწილში, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ მისი ერთ-ერთი სამშობლო ჩვენი ქვეყანაა.
ზღმარტლი 6მ-მდე სიმაღლის ხე ან ბუჩქია. საჭმელად გამოიყენება მისი მწიფე ნაყო­ფი, რომელიც შეიცავს 17,3%-მდე შაქრებს, 0,2-0,9% მჟავებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, კაროტინსა და ვიტამინ ჩ-ს. ამრავლებენ მყნო­ბით ზღმარტლის, კუნელის, მსხლისა და კომშის საძირეებზე.
საქართველოში გავრცელებული ზღმარტლის ფორმებია:
ფორმა 6 – ნაყოფი მსხვილია, ზომით 3,8ხ5,0 სმ-მდე, წონა 35 გ
ფორმა 7 – ნაყოფი მსხვილია, ზომით 4,0ხ3,5 სმ-მდე, წონა 25 გ
ფორმა 10 – მომრგვალო ნაყოფი, საშუალო, ზომით 2,6ხ3,0 სმ-მდე
ფორმა 11 – მომრგვალო ნაყოფი, საშუალო, ზომით 3,3ხ3,1 სმ-მდე
ფორმა 12 – მოგრძო-ოვალური, საშუალოზე მსხვილი ნაყოფი, ზომით 3,3ხ4,0 სმ-მდე
ფორმა 14 – მომრგვალო-ცილინდრული, საშუალოზე მსხვილი ნაყოფი, ზომით 3,4ხ4,0სმ-მდე
ფორმა 15 – მომრგვალო-ბრტყელი მსხვილი ნაყოფი ზომით 4,2ხ5,2 სმ-მდე
ფორმა 17 – ბრტყელი ნაყოფი, ზომით 3,0ხ3,8 სმ-მდე
ფორმა 20 – შებრუნებულკონუსისებური მსხვილი ნაყოფი ზომით 4,0ხ3,8 სმ-მდე
ფორმა 22 ბოლქვისებური მსხვილი ნაყოფი ზომით 3,5ხ4,2 სმ-მდე
ფორმა 23 – მოგრძო-კონუსისებური, საშუალოზე მსხვილი ნაყოფი ზომით 2,8ხ3,5 სმ-მდე.

მრავლდება თესლით, ძირკვისა და ფესვის ამონაყარით, ამრავლებენ მყნობით. ნაყოფი შეიცავს შაქრებსა და C ვიტამინს; ქერქი, ფოთლები და მკვახე ნაყოფი — მთრიმლავ ნივთიერებებს. მერქანს იყენებენ სახარატო ნაკეთობისათვის. თაფლოვანია.

კომში

კომში ერთ-ერთი ძვირფასი კულტურაა თავისი ქიმიური შემცველობითა და გამო­ყენების მრავალფეროვნებით. გარდა იმისა, რომ იხმარება ხილად, საკონდიტრო და კულინარიულ ნედლეულად, მისი ნაყოფი, თესლი და ფოთოლი ოდითგანვე გამოიყენებო­­და როგორც სამკურნალო საშუალებები შინაგანი დაავადებების სამკურნალოდ (სისხლ­ნაკლებობა, შარდმდენი, ამოსახველებელი და სხვ.).
კომშის ნაყოფი შეიცავს 5-12% შაქრებს, 5%-მდე მჟავებს, 0,1-1,8% მთრიმლავ ნივთიერებებს, 3%-მდე პექტინებს, ვიტამინ ჩ-ს და ეთერზეთს, რომლის გამოც ნაყოფი გამოირჩევა შეუდარებელი სურნელებით. ნა­ყოფი კარგად ინახება.
ნაყოფის გადამუშავების შედეგად მიღებუ­ლი პროდუქტებია: მურაბა, ჯემი, კომპოტი, ჟე­ლე და მაღალხა­რის­ხო­ვა­ნი მარმელა­დი. კულინარიაში გა­მო­იყე­ნება სხვა­და­სხვა კერ­ძის შე­­სა­კაზ­მად. მე­რქანი იხ­­მა­რება სა­­­ხა­­რატო სა­ქ­­მეში. საუკეთესო
სა­­ძი­რეა ნაგალა (ჯუ­ჯა) მსხლის ჯიშების გამოსაყვანად, ზღმარტლის დასამყნობად.
ხე ცოცხლობს 50-70 წელს, თუმცა გადაბელ­ვით მისი სიცოცხლის 100 წლამდე გა­ხან­გ­რძლივებაც შეიძლება.
მრავლდება ფესვის ამონაყარებით, შტამბზე ამონაყარების გადაწვენით, კალმების დაფესვიანებით და მყნობით.
დასაფესვიანებლად კალმებს იღებენ გვიან შემოდგომით, აღმოსავლეთ საქარ­თველოში ოქ­­ტომბრის დამლევს ან ნოემბრის თვეში, ხო­ლო დასავლეთ საქართველოში – ნოემბრის შუა რიცხვებიდან. გვიან შემოდგომაზე აჭრილი კალმების 80-90% ფესვიანდება ნორმალურად, გაზაფხულზე აჭრილის დაფესვიანება არ აღემატება 10%-ს. კომში რომ ერთ-ერთი ძვირფასი კულტურაა, გავრცელების არეალზეც ეტყობა. მოჰყავთ მთელ მსოფლიოში, სადაც კი მის გასამრავლებლად შესაფერისი პირობები არსებობს. იგი უძველესი კულტურაა და, ზოგიერთი ავტორის ცნობით, მას 4000 წლის წინათაც კი იცნობდნენ.
კომშის წარმოშობისა და გავრცელების რა­იონებია კავკასია და კასპიის ზღვის სამხრეთ-აღ­მოსავლეთი მხარე. აქედან კომში გატანილ იქნა ბაბილონსა და ეგვიპტეში. დაახლოებით 700 წლით ადრე ჩვ.წ.-მდე იგი შეუტანიათ საბერძნეთში. ძველ საბერძნეთში კომში დიდი პატივისცემით სარგებლობდა. ამის მაგალითია ის, რომ საქორწინო ცე­რემონიის დროს, მაშინ არსებული კანონის მიხედვით, სასიძოს საპატარძლოსთვის უნდა მიერთმია კომშის ნაყოფი, რომელიც ბედნიერი ოჯახური ცხოვრების სიმბოლოდ ითვლებოდა.
საქართველოც რომ კომშის სამშობლოა, ამას ადასტურებს მისი ველური ფორმების არსებობა როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოში.
არსებობს კომშის უამრავი ჯიში, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდება როგორც ვეგეტატიური ნაწილების, ასევე ნაყოფის ფორმითა და სიდიდით. არსებობს მსხვილნაყოფა ჯიშები – წონით 1,5, 2 და 3-კგ-იანი – ერთ-ერთია „კშაივა“.
ჩვენც გვაქვს ადგილობრივი მსხვილნაყოფა ჯიშები, თუმცა მათი წონა 500-დან 730 გ ფარგლებში მერყე­ობს. ასეთებია: დერჩული #86 – 500 გ, მსხლი­სებრი #84 – 650 გ და ლაგოდეხის მსხვილნაყოფა – 732გ.
საქართველოში გავ­რცე­ლებული კომშის ჯიშებია:
ვაშლისებრი 38 – მომჟა­ვო-მოტკბო ნაყოფია, ზომით 10,2ხ9,9სმ-მდე
ვაშლისებრი 52 (წყალბია) – პატარა, მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია
ვაშლისებრი 54 – მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია, ზომით 7,8ხ7,9 სმ-მდე, წონა 300 გ
ვაშლისებრი 60 – ნაყოფის ზომა 7,6ხ7,4 სმ-მდეა, წონა 200 გ
მსხლისებრი 22 – მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია, ზომით 9,3ხ4,4 სმ-მდე
მსხლისებრი 33 – მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია, საშუალო წონა 250 გ
მსხლისებრი 84 – მომჟავო ნაყოფია, ზომით 10,6ხ9,9 სმ-მდე, წონა 650 გ
მსხლისებრი 85 – ტკბილი ნაყოფია, ზომით 12,5ხ8,5 სმ-მდე, წონა 400 გ
დერჩული 86 – მომჟავო-მოტკბო, დიდი ზო­მის ნაყოფია, წონა 500 გ-მდე
ტინისხიდის ტკბილი – ტკბილი, არომატული ნაყოფია, ზომით 7,2ხ6,2 სმ-მდე, წონა 135გ
ქართული მჟავე – მომჟავო-ტკბილი ნაყოფია, ზომით 8,7ხ8,7 სმ-მდე, წონა 375 გ
მეჯვრისხევის მჟავე 114 – ცვალებადი სიდიდის მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია
გორული ტკბილი 126 (მალაჩინა) – მომჟავო-მოტკბო ნაყოფია, ზომით 7,4ხ8,1 სმ
ლაგოდეხის მსხვილნაყოფა – ნაყოფის ზო­მა 12,3ხ10,2 სმ-მდეა, წონა 732 გ
შილდური – ნაყოფის ზომა 7,5ხ6,8 სმ-მდეა, წონა 815 გ
სანავარდო – ტკბილი ნაყოფია, ზომით 14,2ხ9,6 სმ-მდე
ახალსოფლის კომში – გემრიელი, ტკბილი ნაყოფია, ზომით 8,8ხ7,4 სმ-მდე
ფორე – მომჟავო-მოტკბო მსხვილი ნაყოფია, ზომით 10ხ8,6სმ-მდე, წონა 325 გ
საკომპოტე – ტკბილი ნაყოფია, ზომით 7,6ხ6,6 სმ-მდე, წონა 350 გ

ალუბალი ძვირფასი დიეტური და მრავალი დაავადების სამკურნალოდ გამოსადეგი კულტურაა

წყარო: ნიკოლოზ იოსებიძე, ყველაფერი საოჯახო მეურნეობის შესახებ (გამომცემლობა პალიტრა L)

#datashvil #drpkhakadze #sheniambebi #shenisofeli