მცენარის გაყვითლება, ნაყოფის ცვენა და მოსავლის შემცირება — მიზეზები, პრევენცია და საკვების სწორად შენახვის წესები

მცენარის ფოთლების გაყვითლება, ნაყოფის ნაადრევი ცვენა და მოსავლიანობის შემცირება ის პრობლემებია, რომლებსაც ფერმერები და საოჯახო მეურნეობების მფლობელები ხშირად აწყდებიან. ერთი შეხედვით, ეს ნიშნები შეიძლება ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად ჩანდეს, თუმცა ხშირად მათ საერთო მიზეზები აქვს: ნიადაგში საკვები ნივთიერებების დეფიციტი, წყლის არასწორი რეჟიმი, ტემპერატურული სტრესი, მავნებლები და დაავადებები.

პრობლემა მხოლოდ მოსავლის რაოდენობით არ შემოიფარგლება. არასწორი აღება, ტრანსპორტირება და შენახვა იწვევს უკვე მოწეული პროდუქტის გაფუჭებასაც. შედეგად, ფერმერი კარგავს როგორც მოსავლის ნაწილს, ისე მის რეალიზაციაში ჩადებულ შრომასა და რესურსებს.

მნიშვნელოვანია, რომ მცენარის დაზიანების პირველი ნიშნები დროულად ამოვიცნოთ და მიზეზი სწორად განვსაზღვროთ. მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება ეფექტიანი ღონისძიებების დაგეგმვა.

რატომ ყვითლდება მცენარის ფოთლები?

ფოთლების გაყვითლება, რომელსაც ქლოროზი ეწოდება, მცენარის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სიგნალია. ის შეიძლება გამოწვეული იყოს როგორც კვებითი დეფიციტით, ისე ფესვების დაზიანებით, ჭარბი ტენიანობით, გვალვით ან ინფექციით.

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზია აზოტის ნაკლებობა. აზოტი აუცილებელია ქლოროფილისა და ცილების წარმოსაქმნელად. მისი დეფიციტის დროს მცენარე ხშირად კარგავს ფოთლების მწვანე შეფერილობას, განსაკუთრებით კი ძველი ფოთლები ყვითლდება. ზრდა ნელდება, ღერო სუსტდება და მოსავლიანობა მცირდება.

რკინის დეფიციტის შემთხვევაში სურათი ხშირად განსხვავებულია: პირველ რიგში ახალგაზრდა ფოთლები ყვითლდება, ხოლო ფოთლის ძარღვები შედარებით მწვანე რჩება. ეს განსაკუთრებით შეიძლება შეინიშნოს ისეთ ნიადაგებში, სადაც მაღალი მჟავიანობის ან ტუტიანობის გამო რკინის შეთვისება გართულებულია.

მაგნიუმის ნაკლებობამაც შეიძლება გამოიწვიოს ფოთლების გაყვითლება. რადგან მაგნიუმი ქლოროფილის მოლეკულის შემადგენელი ნაწილია, მისი დეფიციტისას ხშირად ძველი ფოთლების ძარღვებს შორის ჩნდება მოყვითალო უბნები.

თუმცა ყველა გაყვითლებული ფოთოლი სასუქის ნაკლებობას არ ნიშნავს. ჭარბი მორწყვა ნიადაგში ჰაერის შემცირებას იწვევს, რის გამოც ფესვები სათანადოდ ვეღარ ფუნქციონირებს. შედეგად მცენარე ვეღარ ითვისებს წყალსა და საკვებ ნივთიერებებს. მსგავსი სიმპტომები შეიძლება გვალვის დროსაც განვითარდეს.

ნაყოფის ნაადრევი ცვენის ძირითადი მიზეზები

ყვავილობის ან ნაყოფის განვითარების შემდეგ ნაყოფის ნაწილის ცვენა ზოგიერთ კულტურაში ბუნებრივი პროცესია. მცენარე თავად არეგულირებს ნაყოფების რაოდენობას და ინარჩუნებს იმ ნაწილს, რომლის მომწიფებასაც არსებული რესურსებით შეძლებს.

თუმცა ჭარბი ან ნაადრევი ცვენა შესაძლოა მიუთითებდეს გარემო პირობებით გამოწვეულ სტრესზე ან მცენარის ჯანმრთელობის პრობლემაზე.

ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია წყლის დეფიციტი. ყვავილობისა და ნაყოფის ფორმირების პერიოდში ხანგრძლივმა გვალვამ შეიძლება შეაფერხოს ნაყოფის განვითარება და გაზარდოს მისი ცვენის ალბათობა. მეორე მხრივ, ჭარბი მორწყვა და ცუდი დრენაჟი ფესვების დაზიანებას იწვევს, რაც მცენარის საერთო მდგომარეობაზე უარყოფითად აისახება.

ნაყოფის ცვენაზე გავლენას ახდენს ტემპერატურაც. განსაკუთრებით მაღალი ტემპერატურა ყვავილობის პერიოდში შეიძლება ხელს უშლიდეს დამტვერვასა და განაყოფიერებას. ძლიერმა სიცხემ შესაძლოა გამოიწვიოს ყვავილების დაზიანება, ნაყოფის განვითარების შეფერხება და მოსავლის შემცირება.

მნიშვნელოვანია დამტვერვის ხარისხიც. თუ ყვავილები სათანადოდ არ დამტვერდა, ნაყოფი შეიძლება საერთოდ არ განვითარდეს ან ადრეულ ეტაპზე ჩამოცვივდეს. ამ პროცესზე გავლენას ახდენს დამამტვერიანებელი მწერების რაოდენობა, ამინდი და მცენარის ჯიშობრივი თავისებურებები.

ნაყოფის ცვენის სხვა შესაძლო მიზეზებია:

• აზოტის, კალიუმის, ბორისა და სხვა ელემენტების დისბალანსი;

• მავნებლებით ან სოკოვანი და ბაქტერიული დაავადებებით გამოწვეული დაზიანება;

• ძლიერი ქარი და მექანიკური დაზიანება;

• მცენარის ზედმეტად ხშირი ნარგაობა და არასაკმარისი განათება;

• არასწორი გასხვლა ან სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების შეუსაბამო დრო.

ერთი და იგივე სიმპტომს სხვადასხვა კულტურაში განსხვავებული მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს. ამიტომ ნაყოფის ცვენისას მნიშვნელოვანია მცენარის სახეობის, განვითარების ეტაპისა და ამინდის პირობების გათვალისწინება.

როგორ იწვევს ეს პრობლემები მოსავლის შემცირებას?

მოსავლიანობა დამოკიდებულია მცენარის უნარზე, წარმოქმნას საკმარისი რაოდენობის ჯანმრთელი ფოთლები, ყვავილები და ნაყოფი. როდესაც ფესვები დაზიანებულია, ფოთლები ვეღარ ასრულებს ფოტოსინთეზს სათანადოდ ან მცენარეს წყალი და საკვები ნივთიერებები აკლია, მისი ზრდა და პროდუქტიულობა მცირდება.

მოსავლის შემცირების ერთ-ერთი გავრცელებული მიზეზია ნიადაგის არასწორი კვებითი რეჟიმი. აზოტის ნაკლებობა ხშირად აფერხებს ფოთლებისა და ყლორტების ზრდას, ხოლო კალიუმი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს წყლის ბალანსის, მცენარის გამძლეობისა და ნაყოფის განვითარების პროცესებში. ფოსფორი მონაწილეობს ენერგეტიკულ ცვლასა და ფესვთა სისტემის განვითარებაში.

თუმცა სასუქის დამატება ყოველთვის გამოსავალი არ არის. საკვები ელემენტების სიჭარბემაც შეიძლება დააზიანოს მცენარე, შეაფერხოს სხვა ელემენტების შეთვისება და შეამციროს ნაყოფის ხარისხი. მაგალითად, აზოტის გადაჭარბებულმა გამოყენებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს ფოთლებისა და ყლორტების ინტენსიურ ზრდას, მაგრამ ეს ავტომატურად არ ნიშნავს მეტი ან უკეთესი ხარისხის ნაყოფის მიღებას.

მოსავალზე გავლენას ახდენს ნიადაგის სტრუქტურაც. ძლიერ დატკეპნილ ნიადაგში ფესვებს ზრდა უჭირს, წყლისა და ჰაერის მოძრაობა იზღუდება. ცუდი დრენაჟის პირობებში ფესვთა ზონაში ჟანგბადის ნაკლებობა ვითარდება, რაც მცენარის კვებასა და ზრდას აფერხებს.

მოსავლიანობის შემცირების კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მავნებლებისა და დაავადებების გავრცელება. მწერები აზიანებენ ფოთლებს, ყვავილებსა და ნაყოფს, ხოლო სოკოვანი, ბაქტერიული და ვირუსული დაავადებები მცენარის სხვადასხვა ორგანოს ფუნქციონირებას არღვევს. დაზიანებული მცენარე ნაკლებად პროდუქტიული ხდება და ზოგჯერ მოსავლის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკარგვაც შესაძლებელია.

როგორ ამოვიცნოთ პრობლემის ნამდვილი მიზეზი?

მცენარის მდგომარეობის შეფასებისას მხოლოდ ერთი სიმპტომით დასკვნის გაკეთება არ შეიძლება. მაგალითად, ფოთლების გაყვითლება შესაძლოა გამოწვეული იყოს როგორც აზოტის დეფიციტით, ისე ჭარბი მორწყვით, ფესვების დაავადებით ან ნიადაგის მჟავიანობის პრობლემით.

სწორი დიაგნოსტიკისთვის ყურადღება უნდა მიექცეს რამდენიმე გარემოებას:

• რომელი ფოთლები ყვითლდება? თუ ცვლილება პირველ რიგში ძველ ფოთლებზე ჩნდება, შესაძლოა აზოტის ან მაგნიუმის ნაკლებობასთან გვქონდეს საქმე. ახალგაზრდა ფოთლების გაყვითლება ზოგჯერ რკინის ან სხვა მიკროელემენტების შეთვისების პრობლემაზე მიუთითებს.

• როგორ გამოიყურება ფოთლის ძარღვები? თუ ძარღვები მწვანეა, ხოლო მათ შორის ქსოვილი ყვითლდება, შესაძლოა მიკროელემენტების დეფიციტი ან მათი შეთვისების შეფერხება იყოს.

• როგორია ნიადაგის ტენიანობა? მუდმივად სველი ნიადაგი შესაძლოა ცუდ დრენაჟსა და ფესვების ჟანგბადით არასაკმარის მომარაგებაზე მიუთითებდეს.

• არის თუ არა ლაქები, ნადები ან მწერები? ფოთლებზე ლაქები, დაზიანებული კიდეები, ქსელი ან წებოვანი გამონაყოფი მავნებლებისა და დაავადებების არსებობაზე შეიძლება მიანიშნებდეს.

• ერთნაირად არის დაზიანებული ყველა მცენარე? თუ პრობლემა მთელ ნაკვეთზე ერთდროულად ჩნდება, მიზეზი შეიძლება ამინდი, მორწყვა ან ნიადაგის საერთო მდგომარეობა იყოს. ცალკეულ მცენარეებზე გავრცელება კი ზოგჯერ ინფექციას ან ლოკალურ დაზიანებას უკავშირდება.

საჭიროების შემთხვევაში უნდა ჩატარდეს ნიადაგის ანალიზი, ხოლო დაავადების ეჭვისას — მცენარის დაზიანებული ნაწილების სპეციალისტის მიერ შეფასება. ნიადაგის ანალიზი ფერმერს ეხმარება, სასუქი რეალური საჭიროების მიხედვით შეარჩიოს და თავიდან აიცილოს ზედმეტი ხარჯი.

რა ღონისძიებები ამცირებს მცენარის დაზიანებისა და მოსავლის დაკარგვის რისკს?

მცენარის ჯანმრთელობის შენარჩუნება ერთჯერადი მოქმედებით არ მიიღწევა. საჭიროა ნიადაგის, წყლის, კვებისა და მცენარეთა დაცვის ღონისძიებების თანმიმდევრული მართვა.

ნიადაგის ანალიზი და დაბალანსებული კვება. სასუქის შერჩევამდე სასურველია ნიადაგის მჟავიანობისა და ძირითადი საკვები ელემენტების შემცველობის შემოწმება. სასუქის რაოდენობა უნდა შეესაბამებოდეს კულტურის სახეობას, განვითარების ეტაპსა და ნიადაგის მდგომარეობას. მხოლოდ ფოთლების ფერის მიხედვით სასუქის დოზის განსაზღვრა არასაიმედოა.

მორწყვის რეჟიმის მართვა. მცენარეს წყალი უნდა მიეწოდებოდეს მისი მოთხოვნილების, ნიადაგის ტიპისა და ამინდის გათვალისწინებით. ხშირი, ზედაპირული მორწყვა ყოველთვის ეფექტიანი არ არის. მნიშვნელოვანია, რომ წყალი ფესვთა ზონამდე აღწევდეს, ხოლო ზედმეტი ტენი ნიადაგიდან დროულად გაედინებოდეს.

დრენაჟისა და ნიადაგის სტრუქტურის გაუმჯობესება. მძიმე, თიხიან ნიადაგებში წყლის დაგროვებამ შეიძლება ფესვების დაზიანება გამოიწვიოს. საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენება ნიადაგის სტრუქტურის გაუმჯობესების, ორგანული მასალის დამატებისა და სათანადო დრენაჟის მოწყობის მეთოდები.

მავნებლებისა და დაავადებების მონიტორინგი. მცენარეები რეგულარულად უნდა შემოწმდეს, განსაკუთრებით ფოთლების ქვედა მხარე, ახალგაზრდა ყლორტები, ყვავილები და ნაყოფი. მავნებლის ან დაავადების აღმოჩენისას მნიშვნელოვანია მისი სწორად იდენტიფიცირება. მცენარეთა დაცვის საშუალებები უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ შესაბამისი ინსტრუქციისა და უსაფრთხოების წესების დაცვით.

თესლბრუნვა და ნაკვეთის ჰიგიენა. ერთი და იმავე კულტურის განმეორებით მოყვანამ ერთსა და იმავე ადგილზე შესაძლოა ხელი შეუწყოს კონკრეტული მავნებლებისა და დაავადებების დაგროვებას. თესლბრუნვა, მცენარეული ნარჩენების მართვა და სუფთა სამუშაო იარაღების გამოყენება ამ რისკის შემცირებას უწყობს ხელს.

სათანადო განათება და განლაგება. მცენარეებს უნდა ჰქონდეთ მათი სახეობისთვის საჭირო განათება და ჰაერის მოძრაობა. ზედმეტად ხშირი დარგვა ზრდის ფოთლების ხანგრძლივად დასველებისა და ზოგიერთი სოკოვანი დაავადების გავრცელების რისკს.

რატომ ფუჭდება მოსავალი აღების შემდეგ?

მოსავლის აღება წარმოების პროცესის დასასრული არ არის. ხილი და ბოსტნეული აღების შემდეგაც ცოცხალი ქსოვილია: ისინი აგრძელებენ სუნთქვას, კარგავენ წყალს და გარკვეული დროის განმავლობაში აგრძელებენ მომწიფებას. ამ პროცესების სიჩქარე გავლენას ახდენს პროდუქტის შენახვის ვადასა და ხარისხზე.

საკვების გაფუჭების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია შეუსაბამო ტემპერატურა. მაღალი ტემპერატურა აჩქარებს სუნთქვისა და მომწიფების პროცესებს, რაც პროდუქტის დაძველებასა და ხარისხის გაუარესებას იწვევს. თუმცა ყველა ხილისა და ბოსტნეულისთვის ერთნაირად დაბალი ტემპერატურა არ არის სასურველი. ზოგიერთი ტროპიკული კულტურა სიცივის მიმართ მგრძნობიარეა და ზედმეტად ცივ გარემოში შეიძლება დაზიანდეს.

მნიშვნელოვანია ტენიანობაც. თუ პროდუქტი ძალიან მშრალ გარემოში ინახება, ის წყალს კარგავს, ჭკნება და რბილდება. მეორე მხრივ, ზედმეტი ტენიანობა და არასაკმარისი ვენტილაცია ზოგიერთ პროდუქტზე ობისა და ლპობის განვითარებას უწყობს ხელს.

გაფუჭების რისკს ზრდის მექანიკური დაზიანებაც. მოსავლის აღებისას, დახარისხებისას ან ტრანსპორტირებისას მიღებული დარტყმები და ნაკაწრები ქსოვილებს აზიანებს და მიკროორგანიზმებისთვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია პროდუქტის დაბინძურება. დაბინძურებული ყუთები, სამუშაო ზედაპირები, წყალი და ხელები შეიძლება მიკროორგანიზმების გავრცელების წყარო გახდეს.

სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის რეკომენდაციებით, ხილისა და ბოსტნეულის შენახვისას აუცილებელია კონკრეტული პროდუქტის შესაბამისი ტემპერატურის, ტენიანობისა და ვენტილაციის პირობების დაცვა.

როგორ შევინახოთ ხილი და ბოსტნეული სწორად?

პროდუქტის შენახვის წესი მის სახეობასა და სიმწიფის ხარისხზეა დამოკიდებული. უნივერსალური ტემპერატურა, რომელიც ყველა ხილსა და ბოსტნეულს ერთნაირად შეუნარჩუნებს ხარისხს, არ არსებობს.

მოსავლის შენახვისას მნიშვნელოვანია:

• აღებული პროდუქტის დახარისხება და დაზიანებული ნაყოფის განცალკევება;

• მოსავლის ჩალაგება სუფთა, მშრალ და შესაბამისი ვენტილაციის მქონე ყუთებში;

• მზის პირდაპირი სხივებისა და მაღალი ტემპერატურისგან დაცვა;

• კონკრეტული პროდუქტის შესაბამისი ტემპერატურისა და ტენიანობის შენარჩუნება;

• საწყობის რეგულარული დასუფთავება და მავნებლების კონტროლი;

• პერიოდული შემოწმება, რათა გაფუჭებული ნაყოფი დროულად განცალკევდეს.

განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს მოსავლის აღების დროსაც. ხილი და ბოსტნეული სასურველია მოიკრიფოს შესაბამის სიმწიფის ეტაპზე, ფრთხილად დამუშავდეს და შეძლებისდაგვარად სწრაფად მოთავსდეს მისთვის შესაფერის შენახვის პირობებში.

ასევე მნიშვნელოვანია ეთილენის გავლენა. ზოგიერთი ხილი, მაგალითად ვაშლი და ბანანი, მომწიფების პროცესში გამოყოფს ეთილენს — აირად ნივთიერებას, რომელიც სხვა პროდუქტების მომწიფებასაც აჩქარებს. ამიტომ ხანგრძლივი შენახვისას სხვადასხვა პროდუქტის განცალკევება ზოგჯერ ამცირებს ნაადრევი დამწიფებისა და გაფუჭების რისკს.

საქართველოს სოფლის მეურნეობის კონტექსტი

საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში კლიმატური და ნიადაგური პირობები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ამიტომ ერთი და იგივე კულტურის მოვლისა და შენახვის წესები ყველა ადგილას ერთნაირად ეფექტიანი ვერ იქნება.

დასავლეთ საქართველოში მაღალი ტენიანობა და ნალექიანობა ზოგიერთ კულტურაში სოკოვანი დაავადებების რისკს ზრდის. აღმოსავლეთ საქართველოს უფრო მშრალ და ცხელ ზონებში კი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია წყლის რესურსების გონივრული გამოყენება, მორწყვის დაგეგმვა და ნიადაგში ტენის შენარჩუნება.

მთიან რეგიონებში მცენარეებზე გავლენას ახდენს ტემპერატურის მკვეთრი ცვლილებები, გვიანი გაზაფხულის ყინვები და მოკლე სავეგეტაციო პერიოდი. ასეთ პირობებში ყვავილობისა და ნაყოფის ფორმირების ეტაპებზე ამინდის პროგნოზის გათვალისწინება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.

საოჯახო მეურნეობებსა და მცირე ფერმერულ წარმოებაში მოსავლის დანაკარგის შემცირება ხშირად არ საჭიროებს ძვირადღირებულ ტექნოლოგიას. მნიშვნელოვანი შედეგის მიღწევა შესაძლებელია ნიადაგის მდგომარეობის რეგულარული შემოწმებით, მორწყვის სწორად დაგეგმვით, მოსავლის ფრთხილად აღებითა და შენახვის სივრცის მოწესრიგებით.

ფერმერებისთვის სასარგებლოა აგრარული ცოდნისა და პრაქტიკული რეკომენდაციების მიღება სანდო პროფესიული წყაროებიდან. ამ მიმართულებით ინფორმაციის მოძიება შესაძლებელია სოფლის განვითარების სააგენტოსა და გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს რესურსებშიც.

ხშირად დასმული კითხვები

ნიშნავს თუ არა ფოთლების გაყვითლება ყოველთვის სასუქის ნაკლებობას?

არა. გაყვითლება შეიძლება გამოიწვიოს როგორც საკვები ნივთიერებების დეფიციტმა, ისე ჭარბმა მორწყვამ, გვალვამ, ფესვების დაზიანებამ, დაავადებებმა და მავნებლებმა. მიზეზის დასადგენად საჭიროა მცენარისა და ნიადაგის მდგომარეობის შეფასება.

რატომ ცვივა ნაყოფი მაშინაც კი, როცა მცენარე კარგად გამოიყურება?

ზოგიერთ კულტურაში ნაყოფის ნაწილის ცვენა ბუნებრივი პროცესია. თუმცა ჭარბი ცვენა შეიძლება უკავშირდებოდეს წყლის დეფიციტს, ტემპერატურულ სტრესს, არასრულფასოვან დამტვერვას ან კვებითი ელემენტების დისბალანსს.

შეიძლება თუ არა ზედმეტმა სასუქმა მოსავალი შეამციროს?

დიახ. სასუქის გადაჭარბებული რაოდენობა შესაძლოა აზიანებდეს ფესვებს, არღვევდეს საკვები ელემენტების ბალანსს და უარყოფითად მოქმედებდეს ნაყოფის განვითარებაზე.

რატომ ფუჭდება ხილი და ბოსტნეული მოსავლის აღების შემდეგ?

ძირითადი მიზეზებია შეუსაბამო ტემპერატურა და ტენიანობა, მექანიკური დაზიანება, არასაკმარისი ვენტილაცია და მიკროორგანიზმებით დაბინძურება.

ყველა ხილი და ბოსტნეული მაცივარში უნდა შევინახოთ?

არა. ზოგი პროდუქტი სიცივის მიმართ მგრძნობიარეა. შენახვის ტემპერატურა უნდა შეირჩეს კონკრეტული კულტურისა და მისი სიმწიფის გათვალისწინებით.

დასკვნა — მოსავლის დაცვა იწყება მცენარის ჯანმრთელობაზე ზრუნვით

მცენარის გაყვითლება, ნაყოფის ცვენა და მოსავლიანობის შემცირება ხშირად ერთმანეთთან დაკავშირებული პროცესებია. მათი გამომწვევი მიზეზები შეიძლება იყოს ნიადაგის არასათანადო მდგომარეობა, წყლის დეფიციტი ან სიჭარბე, საკვები ელემენტების დისბალანსი, მავნებლები, დაავადებები და არახელსაყრელი ამინდი.

მოსავლის დანაკარგის შემცირება მოითხოვს პრობლემის დროულ აღმოჩენას, სწორ დიაგნოსტიკას და პრევენციული ღონისძიებების თანმიმდევრულ განხორციელებას. არანაკლებ მნიშვნელოვანია მოსავლის აღების შემდეგ მისი ფრთხილად დამუშავება, დახარისხება და შესაბამის პირობებში შენახვა.

ფერმერისთვის მცენარის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა მხოლოდ კარგი მოსავლის მიღების წინაპირობა არ არის — ეს რესურსების დაზოგვის, პროდუქტის ხარისხის შენარჩუნებისა და მეურნეობის ეკონომიკური მდგრადობის მნიშვნელოვანი საფუძველიცაა.

წყაროები

1. University of California Agriculture and Natural Resources. Diagnosing Plant Problems. ბმული

2. University of California Agriculture and Natural Resources. Nutrient Deficiencies. ბმული

3. University of Georgia Cooperative Extension. Nutritional Deficiencies in Vegetables. ბმული

4. University of Maryland Extension. Wilting of Vegetable Plants. ბმული

5. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Manual for the Preparation and Sale of Fruits and Vegetables. ბმული

6. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Basic Harvest and Post-Harvest Handling Considerations for Fresh Fruits and Vegetables. ბმული