🥛 ყველის შრატი — თხევადი ოქრო თქვენი ფერმისთვის! 🐖🐔

ყველის შრატის გამოყენება მეცხოველეობასა და მეფრინველეობაში შეიძლება რძის გადამუშავების ნარჩენების შემცირებისა და ფერმაში არსებული რესურსების უკეთ გამოყენების ერთ-ერთი გზა იყოს. თუმცა შრატის ღირებულება ცხოველთა საკვებში დამოკიდებულია მის შემადგენლობაზე, შენახვის პირობებზე, ცხოველის სახეობასა და ასაკზე, აგრეთვე რაციონის საერთო ბალანსზე. ამიტომ მისი გამოყენება მხოლოდ ზოგადი რჩევით არ უნდა განისაზღვროს — მნიშვნელოვანია საკვების უსაფრთხოება და კვებითი მოთხოვნილებების გათვალისწინება.

მოვლენების აღწერა

ყველის წარმოებისას რძის შედედების შემდეგ მიღებული თხევადი პროდუქტი — შრატი — შეიცავს წყალს, ლაქტოზას, ცილებსა და მინერალების გარკვეულ რაოდენობას. მისი შემადგენლობა იცვლება ყველის დამზადების ტექნოლოგიის, გამოყენებული რძისა და დამუშავების მეთოდის მიხედვით. შრატი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ცხოველთა საკვების ერთ-ერთ კომპონენტად, თუმცა ის სრულფასოვან საკვებს ან დაბალანსებულ რაციონს თავისთავად ვერ ჩაანაცვლებს.

მცირე ფერმებში შრატის საკვებად გამოყენება შეიძლება დაეხმაროს ფერმერს რძის გადამუშავებისას წარმოქმნილი თანაპროდუქტის ათვისებაში. ამავე დროს, მისი არასწორი შენახვა ან დიდი რაოდენობით მიცემა ქმნის საკვების გაფუჭების, კვებითი დისბალანსისა და ცხოველთა ჯანმრთელობის პრობლემების რისკს.

შრატის გამოყენებისას განსაკუთრებული ყურადღება საჭიროა ღორების კვებაში, რადგან მასში არსებული ლაქტოზა და გარკვეული ცილები შეიძლება რაციონის შემადგენლობაში სასარგებლო იყოს, მაგრამ რაოდენობა ცხოველის ასაკსა და საერთო კვებით საჭიროებებზეა დამოკიდებული. ფრინველისთვის კი შრატი შეიძლება იყოს დამატებითი საკვები კომპონენტი, თუმცა მისი კალციუმისა და ფოსფორის შემცველობა ისეთი ცვალებადია, რომ კვერცხის ნაჭუჭის სიმტკიცის გარანტიად მისი ცალკე გამოყენება არ შეიძლება.

კონტექსტი და ფონი

ყველის შრატი რძის გადამუშავების თანაპროდუქტია, რომელიც ყველის დამზადებისას რძის შედედებისა და შრატის გამოყოფის შედეგად მიიღება. მისი დიდი ნაწილი წყალია, ხოლო მშრალ ნივთიერებაში შედის ლაქტოზა, ცილები, მინერალური ნივთიერებები და სხვა კომპონენტები. ზუსტი შემადგენლობა დამოკიდებულია ყველის სახეობასა და წარმოების ტექნოლოგიაზე [1,2].

შრატის გამოყენება ცხოველთა საკვებად სოფლის მეურნეობაში ახალი პრაქტიკა არ არის. სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მასალებში აღწერილია მისი გამოყენება, განსაკუთრებით ღორების კვებაში, ასევე გადამუშავებული ფორმით — სხვა ცხოველების საკვებშიც. ასეთი გამოყენება შეიძლება დაეხმაროს ფერმებს წარმოებისას მიღებული თანაპროდუქტების ათვისებასა და ნარჩენების შემცირებაში [1,2].

თუმცა შრატი ყველა საჭირო საკვებ ნივთიერებას სათანადო რაოდენობით არ შეიცავს. მასში ცილისა და მინერალების არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მისი დამატება ნებისმიერ რაციონში ცხოველის ზრდას დააჩქარებს ან პროდუქტიულობას გაზრდის. შედეგი დამოკიდებულია მთლიან საკვებ რაციონზე, ცხოველის ასაკზე, ფიზიოლოგიურ მდგომარეობასა და შრატის ხარისხზე.

დეტალები და ფაქტები

ღორებისთვის შრატის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია ლაქტოზა, რომელიც ენერგიის წყაროა. მასში არსებული შრატის ცილები შეიცავს ამინომჟავებსაც, თუმცა თხევადი შრატის წყლის მაღალი შემცველობის გამო მისი კვებითი ღირებულება მხოლოდ მოცულობით ვერ შეფასდება. ღორის რაციონში შრატის დამატებისას საჭიროა ენერგიის, ცილის, ამინომჟავებისა და მინერალების საერთო ბალანსის გათვალისწინება [1,3].

შრატის გამოყენება არ ნიშნავს, რომ მისი ნებისმიერი რაოდენობით მიცემა უსაფრთხოა. რაციონის სწრაფმა ცვლილებამ ან ლაქტოზის ჭარბმა მიღებამ შეიძლება საჭმლის მონელების დარღვევები გამოიწვიოს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალგაზრდა ცხოველების კვებისას ასაკისა და საჭმლის მომნელებელი სისტემის შესაძლებლობების გათვალისწინება [3].

ქათმების შემთხვევაში საჭიროა კიდევ უფრო ფრთხილი მიდგომა. კალციუმი და ფოსფორი ძვლების განვითარებისა და კვერცხის ნაჭუჭის ფორმირებისთვის მნიშვნელოვანი მინერალებია, მაგრამ მათი საჭირო რაოდენობა დამოკიდებულია ფრინველის ასაკზე, პროდუქტიულობაზე და ძირითადი საკვების შემადგენლობაზე. მხოლოდ შრატის დამატება არ იძლევა გარანტიას, რომ კვერცხის ნაჭუჭი გამყარდება. ამისთვის აუცილებელია სრულფასოვანი, ფრინველის მოთხოვნილებებზე მორგებული რაციონი [4].

შრატის გამოყენებისას გასათვალისწინებელია რამდენიმე პრაქტიკული გარემოება:

• სიახლე და შენახვა: თბილ გარემოში თხევადი შრატი სწრაფად შეიძლება გაფუჭდეს. მისი შენახვა საჭიროა სუფთა, დახურულ ჭურჭელში, შესაბამის ტემპერატურაზე.

• გაფუჭების ნიშნები: უჩვეულო სუნის, ობის, ფერის ან კონსისტენციის ცვლილების შემთხვევაში პროდუქტი ცხოველის საკვებად არ უნდა გამოიყენოთ.

• რაოდენობა: არ არსებობს ერთი უნივერსალური დოზა, რომელიც ერთნაირად გამოდგება ყველა ასაკის ღორისა და ქათმისთვის. რაოდენობა უნდა განისაზღვროს ძირითადი რაციონისა და ცხოველის საჭიროებების მიხედვით.

• თანდათანობითი დამატება: ახალი საკვები კომპონენტი რაციონში ეტაპობრივად უნდა შევიდეს, რათა შესაძლებელი იყოს ცხოველის რეაქციაზე დაკვირვება.

• სასმელი წყალი: შრატის საკვებად გამოყენება არ ნიშნავს, რომ ცხოველს სუფთა სასმელი წყალი აღარ სჭირდება. წყალი მუდმივად ხელმისაწვდომი უნდა იყოს.

შრატის მარცვლეულთან, მაგალითად, სიმინდის, ქერის ან ხორბლის ღერღილთან შერევა შეიძლება პრაქტიკული გამოსავალი იყოს, მაგრამ ასეთი ნარევი ავტომატურად დაბალანსებულ საკვებად არ ითვლება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ახალგაზრდა ცხოველებისა და კვერცხისმდებელი ქათმების რაციონი მათი ასაკისა და პროდუქტიულობის მოთხოვნებს შეესაბამებოდეს.

საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა

საერთაშორისო სასოფლო-სამეურნეო წყაროები რძის გადამუშავების თანაპროდუქტების გამოყენებას განიხილავს როგორც რესურსების ეფექტიანი ათვისების ერთ-ერთ შესაძლებლობას. სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მასალებში აღწერილია შრატის გამოყენება ცხოველთა საკვებში და ხაზგასმულია, რომ მისი გამოყენების მეთოდი უნდა შეირჩეს პროდუქტის შემადგენლობის, შენახვის პირობებისა და ცხოველის სახეობის მიხედვით [1,2].

შრატის მართვას გარემოსდაცვითი მნიშვნელობაც აქვს. ორგანული ნივთიერებებით მდიდარი შრატის უკონტროლო ჩაღვრამ შეიძლება წყლის ობიექტებში ჟანგბადის მოხმარება გაზარდოს და წყლის გარემო დააზიანოს. ამიტომ მისი მიზნობრივი გამოყენება ან სათანადო დამუშავება ნარჩენების მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილია [2].

ამავე დროს, სოფლის მეურნეობის პრაქტიკაში ეკონომიკური სარგებელი მხოლოდ მაშინ მიიღწევა, თუ შრატის შეგროვება, შენახვა და ცხოველებისთვის მიწოდება უსაფრთხოდ და ხარჯთეფექტიანად ხორციელდება. მცირე ფერმისთვისაც მნიშვნელოვანია შეადაროს შესაძლო სარგებელი შრატის შენახვისა და ტრანსპორტირების ხარჯებს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში, სადაც ოჯახური და მცირე ფერმერული მეურნეობები რძესა და ყველს ხშირად ადგილზე ამუშავებენ, შრატის გამოყენება შეიძლება ადგილობრივი რესურსების უკეთ ათვისების პრაქტიკულ გზად იქცეს. მისი გამოყენების შესაძლებლობა განსაკუთრებით დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად სწრაფად ხდება პროდუქტის შეგროვება და შესაძლებელია თუ არა მისი უსაფრთხოდ შენახვა.

ფერმერებისთვის მნიშვნელოვანია, შრატი განიხილონ როგორც რაციონის დამატებითი კომპონენტი და არა მარცვლეულის, ცილოვანი საკვების, მინერალური დანამატებისა თუ სასმელი წყლის უნივერსალური შემცვლელი. ცხოველთა კვების სპეციალისტის ან ვეტერინარის კონსულტაცია განსაკუთრებით სასარგებლოა მაშინ, როდესაც შრატის რეგულარული გამოყენება იგეგმება ან ფერმაში ცხოველებს საჭმლის მონელების პრობლემები აღენიშნებათ.

სოფლის მეურნეობისა და სურსათის წარმოების შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელება ხელს უწყობს როგორც ფერმერული რესურსების ეფექტიან გამოყენებას, ისე სურსათის უვნებლობისა და გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის გაუმჯობესებას. ამ საკითხების გაშუქება SheniAmbebi.ge-ზე შესაძლებელია ფერმერებისთვის პრაქტიკული მნიშვნელობისა და სამეცნიერო მტკიცებულებების ერთობლივი განხილვით.

ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება

ყველის შრატი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ღორებისა და სხვა ცხოველების საკვების დამატებით კომპონენტად, თუმცა მისი სარგებელი დამოკიდებულია შემადგენლობაზე, ხარისხზე, შენახვის პირობებსა და მთლიან რაციონზე. ღორებისთვის მასში არსებული ლაქტოზა და ცილები შეიძლება კვებითი ღირებულების მქონე იყოს, ხოლო ქათმებისთვის შრატი არ წარმოადგენს კალციუმისა და ფოსფორის ზუსტი დოზირების საიმედო შემცვლელს.

შრატის გამოყენება მიზანშეწონილია მხოლოდ მაშინ, როდესაც პროდუქტი ვარგისია, მისი რაოდენობა კონტროლდება და ცხოველებს კვლავ მიეწოდებათ სრულფასოვანი საკვები და სუფთა წყალი. არასწორად შენახული ან გაფუჭებული შრატის გამოყენებამ შესაძლოა ცხოველთა ჯანმრთელობას საფრთხე შეუქმნას.

ფერმაში შრატის ეფექტიანი გამოყენება, შესაბამისად, მოითხოვს არა მხოლოდ ნარჩენების შემცირების სურვილს, არამედ კვებითი ღირებულების, ჰიგიენისა და უსაფრთხოების გათვალისწინებას.

წყაროები

1. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Whey. Feedipedia. ხელმისაწვდომია: https://feedipedia.review.fao.org/node/730

2. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Use of whey in feeding ruminants with particular reference to pollution problems. World Animal Review. ხელმისაწვდომია: https://www.fao.org/4/X6512E/X6512E09.htm

3. Food and Agriculture Organization of the United Nations. New feed resources: Proceedings of a technical consultation held in Rome, 22–24 November 1976. ხელმისაწვდომია: https://www.fao.org/4/x6503e/X6503E05.htm

4. Yang T, Geng A. The precise nutritional roles of calcium and phosphorus and the synergistic effects and mechanisms in chicken. Poultry Science. 2026. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42849235/