ნოეს კიდობანი ნუნისშია? რას ამბობს ისტორიული და სამეცნიერო მტკიცებულება
შესავალი
საქართველოს სხვადასხვა კუთხესთან დაკავშირებული უძველესი თქმულებები ხშირად აერთიანებს რელიგიურ მეხსიერებას, ადგილობრივ ისტორიას, ბუნებრივ ლანდშაფტსა და ზეპირსიტყვიერებას. ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში მდებარე ნუნისიც სწორედ ასეთი ადგილია. მის შესახებ არსებობს მრავალი ლეგენდა, მათ შორის განსაკუთრებით საინტერესო და სადავო მოსაზრება, თითქოს ნოეს კიდობანი სწორედ ნუნისის მთებში, ე.წ. ბერების კლდის მიდამოებში მდებარეობს.
ეს ამბავი პერიოდულად კვლავ ჩნდება საზოგადოებრივ სივრცეში და ხშირად ერთმანეთში ირევა სამი განსხვავებული რამ: რელიგიური გადმოცემა, ადგილობრივი ისტორიული მეხსიერება და არქეოლოგიური მტკიცებულება. მათი ერთმანეთისგან გამიჯვნა მნიშვნელოვანია, რადგან ისტორიული ან არქეოლოგიური ფაქტის სტატუსი მხოლოდ ლეგენდის გავრცელებით ვერ დგინდება.
ხელმისაწვდომი სანდო წყაროების მიხედვით, ნუნისთან ნოეს კიდობნის დაკავშირება დადასტურებულ არქეოლოგიურ აღმოჩენად არ შეიძლება ჩაითვალოს. ამასთან, თავად ნუნისი ნამდვილად წარმოადგენს მნიშვნელოვან ბუნებრივ, საკურორტო და ისტორიულ ადგილს, რომელსაც კულტურული მემკვიდრეობის არაერთი ძეგლი უკავშირდება.
ამიტომ მთავარი კითხვა არა მხოლოდ ის არის, „არის თუ არა კიდობანი ნუნისში“, არამედ ისიც, როგორ უნდა გავარჩიოთ ლეგენდა, რწმენა და მეცნიერულად დადასტურებული ფაქტი.
პრობლემის აღწერა
ნუნისი ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში, ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების სიახლოვეს მდებარე ისტორიული კურორტია. ტერიტორია გამოირჩევა ტყეებით, მთიანი ლანდშაფტითა და მინერალური წყლებით. ოფიციალური ტურისტული წყაროების მიხედვით, ნუნისი ბალნეოლოგიურ კურორტად 1856 წლიდან ფუნქციონირებს, ხოლო ადგილობრივი მინერალური წყლები განსაკუთრებით ცნობილია ბუნებრივად თბილი გოგირდოვანი შემადგენლობით.
ნუნისის კულტურულ გარემოს ასევე უკავშირდება ძველი საეკლესიო ნაგებობები და კლდეში ნაკვეთი სივრცეები. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების ოფიციალურ ნუსხაში ნუნისის ტერიტორიაზე რამდენიმე ისტორიული ეკლესიაა დაფიქსირებული. (Heritage Sites)
სწორედ ამ ბუნებრივმა და ისტორიულმა გარემომ შექმნა ნიადაგი სხვადასხვა გადმოცემის ჩამოყალიბებისთვის. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ვერსია ნუნისის ე.წ. ბერების კლდეს უკავშირდება და მას ნოეს კიდობნის შესაძლო ადგილსამყოფელად მიიჩნევს.
თუმცა ამგვარი მტკიცების შეფასებისას აუცილებელია მკაფიო განსხვავება: ისტორიული ლეგენდა შეიძლება იყოს კულტურულად მნიშვნელოვანი, მაგრამ ეს თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მისი შინაარსი არქეოლოგიურად დადასტურებულია.
სამეცნიერო და ისტორიული ანალიზი
ნოეს კიდობნის შესახებ წარმოდგენები სათავეს ბიბლიურ ტექსტში იღებს. დაბადების წიგნში აღწერილი დიდი წარღვნის შემდეგ კიდობნის გაჩერება „არარატის მთებს“ უკავშირდება. ტექსტი კონკრეტულად არ ასახელებს თანამედროვე გეოგრაფიულ წერტილს, რომელსაც დღეს არარატის მთად ვიცნობთ.
ამ საკითხს ისტორიული თვალსაზრისით კიდევ ერთი გარემოება ართულებს: წარღვნის შესახებ მსგავსი სიუჟეტები მხოლოდ ბიბლიურ ტრადიციაში არ გვხვდება.
უძველესი მესოპოტამიური ტექსტები შეიცავს დიდი წარღვნის შესახებ მოთხრობებს, მათ შორის ატრაჰასისის ეპოსსა და გილგამეშის ეპოსის მეთერთმეტე თიხის ფირფიტაზე დაცულ მონათხრობს. ამ ტექსტებში ასევე გვხვდება ღვთაებრივი გაფრთხილება, დიდი წყალდიდობა, გადარჩენილი ადამიანი და ნავი. (The Metropolitan Museum of Art)
ეს არ ნიშნავს, რომ ბიბლიური ისტორია ავტომატურად „მითია“ ან კონკრეტულად რომელიმე სხვა ტექსტიდან არის გადმოღებული. მეცნიერებაში საკითხი უფრო ფრთხილად განიხილება: ძველი ახლო აღმოსავლეთის კულტურებში დიდი წყალდიდობის შესახებ მრავალფეროვანი ტრადიციები არსებობდა და მათი წარმოშობა და ურთიერთკავშირი კვლევის საგანია. (The Metropolitan Museum of Art)
ამ კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სიტყვა „არარატი“. ისტორიულ წყაროებში იგი სხვადასხვა მნიშვნელობით გვხვდება და მოგვიანებით ჩამოყალიბდა ტრადიცია, რომელმაც ნოეს კიდობნის დასასვენებელ ადგილად თანამედროვე არარატის მთა წარმოაჩინა. ძველ ენციკლოპედიურ წყაროებშიც აღნიშნულია, რომ კიდობნის ადგილმდებარეობის შესახებ სხვადასხვა ტრადიცია არსებობდა, მათ შორის არარატისა და სხვა მთიანი რეგიონების შესახებ. (Wikisource)
აქედან გამომდინარე, მხოლოდ სიტყვა „არარატი“ არ იძლევა მეცნიერულ საფუძველს იმის დასამტკიცებლად, რომ კიდობანი აუცილებლად კონკრეტულ თანამედროვე სოფელში ან მთაზე უნდა ვეძებოთ.
რა ვიცით ნუნისის ბერების კლდის შესახებ
ნუნისის ბერების კლდესთან დაკავშირებული გადმოცემები განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს. გავრცელებული მონათხრობის მიხედვით, იქ არსებობდა გამოქვაბულები და მიწისქვეშა სივრცეები, რომელთა კვლევასაც სხვადასხვა პერიოდში ცდილობდნენ.
ზოგიერთ გავრცელებულ ვერსიაში საუბარია მიწისქვეშა ოთახებზე, ჩაკეტილ შესასვლელებზე, უცნობ წიგნებზე ან რელიგიურ სიწმინდეებზე. ასევე არსებობს ამბავი ე.წ. „მეცამეტე კარის“ შესახებ, რომელსაც ზებუნებრივ მნიშვნელობას მიაწერენ.
თუმცა ასეთი მონათხრობების მეცნიერულ მტკიცებულებად გამოყენება შეუძლებელია მანამ, სანამ კონკრეტული არქეოლოგიური ობიექტები დამოუკიდებელი სპეციალისტების მიერ არ იქნება დოკუმენტირებული, დათარიღებული და შესწავლილი.
არქეოლოგიური კვლევა მხოლოდ მიწისქვეშა სიცარიელის ან ქვის კედლის აღმოჩენას არ გულისხმობს. აუცილებელია დადგინდეს ნაგებობის ასაკი, ფუნქცია, კულტურული კონტექსტი, სამშენებლო ტექნიკა, აღმოჩენილი ნივთების წარმომავლობა და მათი კავშირი კონკრეტულ ისტორიულ პერიოდთან.
მაგალითად, საქართველოში კლდეში ნაკვეთი ძეგლების არსებობა თავისთავად არ არის უჩვეულო. ქართული ენციკლოპედია ასეთ ძეგლებს შორის ასახელებს უფლისციხეს, დავითგარეჯას, ვარძიებსა და ვანის ქვაბებს და განმარტავს, რომ კლდეში ნაკვეთ სივრცეებს სხვადასხვა პერიოდში საცხოვრებელი, საკულტო და სამეურნეო დანიშნულება ჰქონდა. (Georgian Encyclopedia)
ამიტომ ნუნისის გამოქვაბულის ან კლდეში ნაკვეთი სივრცის არსებობა ავტომატურად ვერ გახდება ნოეს კიდობნის არსებობის მტკიცებულება.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ამ თემაზე ყველაზე მნიშვნელოვანი „რიცხვი“ სწორედ ის არის, რაც არ არსებობს: ნუნისში ნოეს კიდობნის დამადასტურებელი დამოუკიდებლად გადამოწმებული არქეოლოგიური მტკიცებულება.
ამჟამად არ არსებობს ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო მონაცემი, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ნუნისის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი რომელიმე ნაგებობა ან არტეფაქტი ნოეს კიდობანს ეკუთვნის.
არ არსებობს ასევე დადასტურებული არქეოლოგიური კვლევა, რომელიც კონკრეტულ კლდოვან წარმონაქმნს კიდობნის ნაშთად დაათარიღებდა.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ისეთი განსაკუთრებული ისტორიული მტკიცება, როგორიცაა რამდენიმე ათასი წლის წინანდელი გემის აღმოჩენა, მოითხოვს განსაკუთრებულად ძლიერ მტკიცებულებებს. საჭიროა არა მხოლოდ ვიზუალური მსგავსება, არამედ მასალის ანალიზი, დათარიღება, არქეოლოგიური ფენების შესწავლა და აღმოჩენის დამოუკიდებელი გადამოწმება.
მსგავსი მიდგომა მოქმედებს მსოფლიოს სხვა სავარაუდო „კიდობნის“ ადგილების შემთხვევაშიც. არარატის მთასთან დაკავშირებული ტრადიცია საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა, თუმცა ტრადიცია და არქეოლოგიურად დადასტურებული აღმოჩენა ერთმანეთისგან განსხვავებული კატეგორიებია. (Wikisource)
საერთაშორისო გამოცდილება
ნოეს კიდობნის ძიება მხოლოდ საქართველოსთვის დამახასიათებელი მოვლენა არ არის. საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები სხვადასხვა ადგილას ეძებდნენ კიდობნის შესაძლო ნაშთებს. ყველაზე ცნობილი ტრადიცია თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე არარატის მთას უკავშირდება, თუმცა ისტორიულ წყაროებში სხვა ადგილებიც სახელდება. (Wikisource)
თანამედროვე არქეოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპია, რომ წერილობითი ან რელიგიური ტექსტის არსებობა კონკრეტული არქეოლოგიური ობიექტის იდენტიფიცირებისთვის საკმარისი არ არის.
არქეოლოგია პირველ რიგში იკვლევს ნივთიერ მტკიცებულებებს და მათ კონტექსტს. აღმოჩენის მნიშვნელობა განისაზღვრება მისი დათარიღებით, ფენით, გარემოთი, სხვა აღმოჩენებთან კავშირითა და დამოუკიდებელი კვლევით.
ძველი წარღვნის შესახებ ტექსტების არსებობა კი უდავოდ მნიშვნელოვანია ისტორიისა და კულტურის შესწავლისთვის. მაგალითად, დიდი ბრიტანეთის მუზეუმი და ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი ინახავენ მესოპოტამიურ თიხის ფირფიტებს, რომლებზეც წარღვნის შესახებ უძველესი ტექსტებია შემონახული. ეს მასალა ადასტურებს, რომ დიდი წყალდიდობის შესახებ ნარატივები ძველ ახლო აღმოსავლეთში ფართოდ იყო გავრცელებული. (The Metropolitan Museum of Art)
მაგრამ ასეთი ტექსტების არსებობა კონკრეტულად ნუნისის გეოგრაფიულ იდენტიფიკაციას ვერ ადასტურებს.
საქართველოს კონტექსტი
ნუნისის განსაკუთრებული მნიშვნელობა სულაც არ არის დამოკიდებული იმაზე, დადასტურდება თუ არა ოდესმე კიდობნის შესახებ ლეგენდა.
ოფიციალური ქართული ტურისტული და დაცული ტერიტორიების წყაროები ნუნისს წარმოაჩენენ როგორც ბუნებრივი და საკურორტო მნიშვნელობის ადგილს, რომელიც ბორჯომ-ხარაგაულის დაცული ტერიტორიების სიახლოვეს მდებარეობს. ეროვნული პარკის ტერიტორია მოიცავს ფართო ტყიან და მთიან სივრცეებს და მნიშვნელოვან ბუნებრივ და კულტურულ რესურსებს. (National Parks)
ნუნისის მინერალური წყლების შესახებ თანამედროვე წყაროები მიუთითებს მათ ქიმიურ შემადგენლობაზე, მათ შორის გოგირდოვან კომპონენტებზე, და წყლების გამოყენებაზე აბაზანებისთვის. თუმცა სამკურნალო ეფექტების შესახებ ნებისმიერი კონკრეტული სამედიცინო დაპირება უნდა ეფუძნებოდეს შესაბამის კლინიკურ მტკიცებულებას და არა მხოლოდ ისტორიულ გადმოცემას. (Nunisi Forest Hotel and Spa)
საქართველოსთვის ნუნისის ისტორიული ლეგენდების დაცვა მნიშვნელოვანია კულტურული მემკვიდრეობის თვალსაზრისით. თუმცა კულტურული მემკვიდრეობის პოპულარიზაცია უფრო სანდო ხდება მაშინ, როდესაც მკაფიოდ არის მითითებული, სად მთავრდება დადასტურებული ისტორია და სად იწყება ზეპირი ტრადიცია.
ამ მიმართულებით აკადემიური კვლევებისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი სამეცნიერო სივრცეების გამოყენება, როგორიცაა Georgian Medical Journal-ის აკადემიური პლატფორმა, თუმცა არქეოლოგიური საკითხების საბოლოო შეფასება შესაბამისი ისტორიკოსებისა და არქეოლოგების კომპეტენციაში რჩება.
სანდო სამეცნიერო და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფორმაციის გავრცელების მნიშვნელობაზე საუბრისას მკითხველისთვის ასევე სასარგებლოა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge, ხოლო ხარისხის, სტანდარტებისა და სერტიფიცირების საკითხებზე შესაბამისი ინფორმაციის წყაროა Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ნუნისში აღმოჩენილი მიწისქვეშა ოთახები ავტომატურად ადასტურებს ნოეს კიდობნის არსებობას.
რეალობა: მიწისქვეშა სივრცის ან გამოქვაბულის არსებობა მხოლოდ მისი არსებობის ფაქტს ადასტურებს. მისი ასაკისა და დანიშნულების დასადგენად საჭიროა არქეოლოგიური კვლევა და დათარიღება.
მითი: სვეტიცხოვლის გამოსახულებაზე არსებული ნივთის გეომეტრიული გაზრდით შესაძლებელია კიდობნის ზუსტი ადგილმდებარეობის დადგენა.
რეალობა: გამოსახულების რომელიმე დეტალის გეომეტრიული პროპორციის შეცვლა და მიღებული მიმართულების კონკრეტულ გეოგრაფიულ წერტილთან დაკავშირება არქეოლოგიური დადასტურების მეთოდი არ არის.
მითი: უცნაური ხმები ან კომპასის ისრის მოძრაობა მიწისქვეშა სივრცეში ზებუნებრივი ობიექტის არსებობას ადასტურებს.
რეალობა: უცნაურ ხმებს შეიძლება მრავალი ბუნებრივი მიზეზი ჰქონდეს, ხოლო კომპასის ქცევაზე გავლენას ახდენს მაგნიტური ველი, ლითონური საგნები, ქანების შემადგენლობა და თავად ხელსაწყოს პირობები. ასეთი დაკვირვება დამოუკიდებლად ვერ ადასტურებს კონკრეტულ რელიგიურ ან ისტორიულ ჰიპოთეზას.
მითი: თუ ლეგენდა საუკუნეების განმავლობაში არსებობს, ის ისტორიულად დადასტურებულია.
რეალობა: ხანგრძლივი ზეპირი ტრადიცია კულტურულად ძალიან მნიშვნელოვანია, მაგრამ მისი ისტორიული სიზუსტე ცალკე კვლევას მოითხოვს.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა დადასტურებული, რომ ნოეს კიდობანი ნუნისში მდებარეობს?
არა. არსებული სანდო წყაროებით ნუნისში ნოეს კიდობნის არსებობა დადასტურებულ არქეოლოგიურ ფაქტად არ ითვლება.
საიდან მოდის ნუნისთან დაკავშირებული ლეგენდა?
ის დაკავშირებულია ადგილობრივ ზეპირ ტრადიციებთან, ბერების კლდის შესახებ გავრცელებულ ამბებთან და თანამედროვე პერიოდში ჩატარებულ ძიებებთან დაკავშირებულ მონათხრობებთან. ამ ცნობების მნიშვნელოვანი ნაწილი დოკუმენტირებული სამეცნიერო კვლევის ნაცვლად გადმოცემებს ეფუძნება.
ნამდვილად არსებობს თუ არა ნუნისში ძველი გამოქვაბულები?
ნუნისი და მისი შემოგარენი ისტორიული და ბუნებრივი ძეგლებით გამოირჩევა. საქართველოში კლდეში ნაკვეთი და გამოქვაბულთა კომპლექსები ზოგადად კარგად არის ცნობილი. თუმცა კონკრეტული მიწისქვეშა ობიექტის ისტორიული დანიშნულება მხოლოდ არქეოლოგიური კვლევით შეიძლება დადგინდეს. (Georgian Encyclopedia)
სად უნდა ვეძებოთ ნოეს კიდობანი?
მეცნიერებას ამჟამად არ აქვს დადასტურებული ადგილი, სადაც ნოეს კიდობნის ნაშთებია აღმოჩენილი. არარატის მთასთან დაკავშირებული ტრადიცია ყველაზე ცნობილია, მაგრამ ტრადიცია არ არის იგივე, რაც არქეოლოგიური მტკიცებულება. (Wikisource)
არის თუ არა ნუნისი ტურისტულად საინტერესო ადგილი ამ ლეგენდის გარეშეც?
დიახ. ნუნისს აქვს ბუნებრივი, საკურორტო და ისტორიული ღირებულება. მისი მინერალური წყლები, ტყიანი გარემო და ისტორიული ძეგლები რეგიონს მნიშვნელოვან ტურისტულ მიმართულებად აქცევს.
დასკვნა
ნუნისთან დაკავშირებული ნოეს კიდობნის ლეგენდა საინტერესო მაგალითია იმისა, თუ როგორ შეიძლება რელიგიური წარმოდგენები, ადგილობრივი ისტორიული მეხსიერება და ბუნებრივი ლანდშაფტი ერთმანეთში გადაიკვეთოს.
ამ ეტაპზე არ არსებობს საკმარისი მეცნიერული მტკიცებულება იმის დასამტკიცებლად, რომ ნოეს კიდობანი საქართველოს სოფელ ნუნისში, ბერების კლდის მიდამოებში ან რომელიმე კონკრეტულ მიწისქვეშა სივრცეში მდებარეობს.
ეს შეფასება არ ამცირებს თავად ლეგენდის კულტურულ მნიშვნელობას. პირიქით, ნუნისის ისტორიული გადმოცემები შეიძლება გახდეს არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული და ისტორიული კვლევის საინტერესო საგანი. თუმცა კვლევაში აუცილებელია ფაქტის, ჰიპოთეზისა და ლეგენდის მკაფიო გამიჯვნა.
თუ მომავალში ნუნისში რაიმე ახალი არქეოლოგიური ობიექტი გამოვლინდება, მისი მნიშვნელობის დასადგენად საჭირო იქნება პროფესიული გათხრები, ზუსტი დათარიღება, მასალების ლაბორატორიული შესწავლა და შედეგების დამოუკიდებელი ექსპერტიზა.
მანამდე ნუნისი უმჯობესია აღვიქვათ იმად, რაც ნამდვილად არის დადასტურებული: საქართველოს მნიშვნელოვანი ბუნებრივი და ისტორიული გარემო, უნიკალური საკურორტო ტრადიციით, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებითა და მრავალი საინტერესო ლეგენდით. სწორედ ამ განსხვავების დაცვა — ლეგენდასა და ფაქტს შორის — არის ისტორიული მემკვიდრეობის პასუხისმგებლიანი პოპულარიზაციის საფუძველი.
წყაროები
- საქართველოს დაცული ტერიტორიების სააგენტო. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი. წყაროს ნახვა
- საქართველოს ეროვნული პარკები. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი. წყაროს ნახვა
- საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხა. წყაროს ნახვა
- ქართული ენციკლოპედია. კლდის ხუროთმოძღვრება. წყაროს ნახვა
- Metropolitan Museum of Art. Flood Stories. წყაროს ნახვა
- Metropolitan Museum of Art. Cuneiform tablet: Atra-hasis, Babylonian flood myth. წყაროს ნახვა
- British Museum. Flood Tablet and Mesopotamian flood tradition. წყაროს ნახვა
- Encyclopaedia Britannica. Ararat. წყაროს ნახვა
- Cambridge University Press. Archaeology and interpretation of ancient religious traditions. წყაროს ნახვა
