ქართული სოფლის სამზარეულო: მივიწყებული კერძები საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან

ქართული სამზარეულო მხოლოდ ხაჭაპურით, ხინკლით, მწვადითა და საცივით არ შემოიფარგლება. საქართველოს სოფლებში დღემდე შემორჩენილია კერძები, რომლებიც ადგილობრივი ბუნების, კლიმატის, მიწათმოქმედების, მეცხოველეობისა და ოჯახური ტრადიციების გავლენით შეიქმნა. ზოგი მათგანი ყოველდღიური კვების ნაწილი იყო, ზოგი კი განსაკუთრებულ დღესასწაულებზე მზადდებოდა.

ძველი ქართული სოფლის სამზარეულო ეკონომიურობითაც გამოირჩეოდა. დიასახლისები იყენებდნენ სეზონურ ბოსტნეულს, ველურ მცენარეებს, მარცვლეულს, რძის პროდუქტებს, ტყის ნობათსა და შინ მოყვანილ ხილს. ხშირად ერთი შეხედვით უბრალო ინგრედიენტებისგან ისეთ კერძებს ამზადებდნენ, რომელთა გემო და მომზადების ტექნიკა კონკრეტული კუთხის კულტურულ იდენტობას გამოხატავდა.

დღეს ბევრი ასეთი კერძი მხოლოდ უფროსი თაობის მეხსიერებაში ან ცალკეულ სოფლებშია შემორჩენილი. მათი გაცნობა მხოლოდ კულინარიული ინტერესის საკითხი არ არის — ეს საქართველოს რეგიონული კულტურის, ისტორიისა და არამატერიალური მემკვიდრეობის შენარჩუნების მნიშვნელოვანი ნაწილია.

ქართული სოფლის სამზარეულოს თავისებურებები

საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მრავალფეროვნება პირდაპირ აისახა კვების კულტურაზე. დასავლეთ საქართველოში ტენიანი კლიმატი, სიმინდის გავრცელება, თხილი და მრავალფეროვანი მწვანილი ადგილობრივი კერძების ჩამოყალიბებას უწყობდა ხელს. აღმოსავლეთ საქართველოში კი ხორბალი, ქერი, მეცხოველეობა, ცხვრისა და საქონლის ხორცი მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა.

მთიან რეგიონებში საკვები ხშირად მაღალი ენერგეტიკული ღირებულებით გამოირჩეოდა. მოსახლეობა იყენებდა რძეს, ყველს, კარაქს, ხორცს, მარცვლეულსა და შენახულ პროდუქტებს, რათა მკაცრი ზამთრის პირობებში საკვების მარაგი ჰქონოდა.

სოფლის სამზარეულოსთვის დამახასიათებელი იყო რამდენიმე მნიშვნელოვანი პრინციპი:

• ადგილობრივი და სეზონური პროდუქტების გამოყენება;

• საკვების შენახვა გაშრობის, დამწნილებისა და დამარილების გზით;

• მცენარეული და ცხოველური პროდუქტების შეხამება;

• კერძების მომზადება თონეში, კეცზე, ქვაბსა და ღუმელში;

• ოჯახური რეცეპტების თაობიდან თაობაზე გადაცემა.

იმერეთი — მწვანილისა და სიმინდის კერძების სამყარო

იმერეთის სოფლებში სამზარეულოს მნიშვნელოვანი ნაწილი მცენარეულ პროდუქტებს უკავშირდებოდა. სიმინდი, ლობიო, ნიგოზი და სეზონური მწვანილი ყოველდღიური კვების საფუძველი იყო.

ეკალას ფხალი — ერთ-ერთი გამორჩეული ტრადიციული კერძია. ეკალა ველური მცენარეა, რომელსაც გაზაფხულზე აგროვებდნენ, ამუშავებდნენ და ნიგვზის, ნივრისა და სანელებლების ნარევს უმატებდნენ. კერძი განსაკუთრებით კარგად გამოხატავს იმერული სამზარეულოს დამოკიდებულებას ბუნებრივ პროდუქტებთან.

მჭადი და ლობიო — დღესაც პოპულარულია, თუმცა სოფლებში მათი მომზადების ძველი წესები განსხვავდებოდა. მჭადს ხშირად კეცზე აცხობდნენ, ლობიოს კი თიხის ქოთანში ხარშავდნენ. ზოგჯერ მას ხმელ სუნელებს, მწვანილსა და ნიგოზსაც უმატებდნენ.

ისრიმ-მაყვლის საწებელი — დასავლეთ საქართველოს სოფლებში მჟავე ხილისა და კენკრის გამოყენება საწებლების მომზადებაში მნიშვნელოვანი ტრადიცია იყო. მსგავსი საწებლები ხორცისა და სხვა კერძების გემოს ამდიდრებდა.

სამეგრელო — ცხარე გემოები და ადგილობრივი პროდუქტები

გებჟალია — სულგუნისა და პიტნისგან მომზადებული კერძია. მისი დამზადება გარკვეულ ტექნიკას მოითხოვს: ყველს ამუშავებენ, შიგნით პიტნის არომატულ შიგთავსს ათავსებენ და რძის პროდუქტებთან ერთად მიირთმევენ. მიუხედავად იმისა, რომ დღესაც ცნობილია, ძველ სოფლებში მისი მომზადება ოჯახურ გამოცდილებასა და ხელობის ცოდნას უკავშირდებოდა.

ელარჯი — სიმინდის ფქვილისა და ყველის შერწყმით მიიღება. მისი განსაკუთრებული კონსისტენცია და მომზადების წესი სამეგრელოს კულინარიული კულტურის ერთ-ერთი სახასიათო ნიშანია.

ღომი — სიმინდის ღერღილისგან მომზადებული კერძი, რომელიც სამეგრელოში და დასავლეთ საქართველოს სხვა კუთხეებშიც ფართოდ გამოიყენებოდა. იგი ხშირად ყველთან, ხორციან კერძებთან ან ნიგვზიან საწებლებთან ერთად მიირთმეოდა.

სამეგრელოს სოფლებში საკვების მომზადების კულტურა განსაკუთრებით მჭიდროდ უკავშირდებოდა საოჯახო მეურნეობას, სადაც სიმინდი, რძის პროდუქტები და ბოსტნეული საკუთარი წარმოების იყო.

გურია — სიმინდის, თხილისა და სეზონური ნობათის ტრადიცია

გურული ღვეზელი — ყველითა და მოხარშული კვერცხით მომზადებული ნახევარმთვარის ფორმის ცომეულია. ტრადიციულად მას შობის დღესასწაულსაც უკავშირებენ. მისი მომზადება ოჯახური კულინარიული რიტუალის ნაწილი იყო.

ღომი და მჭადი — გურიაშიც ყოველდღიური კვების მნიშვნელოვანი პროდუქტები იყო. მათ ხშირად სეზონურ მწვანილსა და ლობიოსთან ერთად მიირთმევდნენ.

გურიის სოფლებში ასევე გავრცელებული იყო თხილის გამოყენება როგორც ტკბილ, ისე მარილიან კერძებში. თხილი მხოლოდ ნუგბარი არ ყოფილა — იგი საკვების ენერგეტიკული ღირებულების გასაზრდელადაც გამოიყენებოდა.

რაჭა-ლეჩხუმი — ლორი, ლობიო და მთის სამზარეულო

რაჭული ლობიანი ლორით — ლობიოსა და შებოლილი ხორცის შეხამებით მომზადებული კერძია. ლორი ცომეულს განსაკუთრებულ არომატს აძლევს. იგი რაჭული სამზარეულოს ერთ-ერთი გამორჩეული სახეა.

ცულისპირა — პარკოსანი მცენარეა, რომლის მარცვლებსაც ძველად საკვებად იყენებდნენ. ცულისპირასგან მომზადებული კერძები სოფლის კვების კულტურის ნაწილია. დღეს ეს მცენარე ყოველდღიურ სამზარეულოში გაცილებით იშვიათად გვხვდება.

ხავიწი — ფქვილის, რძისა და რძის პროდუქტებისგან მომზადებული ნოყიერი კერძია. სხვადასხვა კუთხეში მისი მომზადების განსხვავებული წესი არსებობდა. რაჭაშიც იგი ტრადიციულ საკვებს წარმოადგენდა და განსაკუთრებით ცივ პერიოდში მიირთმევდნენ.

სვანეთი — მაღალმთიანი სოფლის ნოყიერი კერძები

სვანეთის სამზარეულო მთის მკაცრ კლიმატსა და ადგილობრივ პროდუქტებს უკავშირდება. ხანგრძლივი ზამთრის პირობებში ოჯახებს ისეთი საკვები სჭირდებოდათ, რომელიც კარგად ინახებოდა და ენერგიას უზრუნველყოფდა.

თაშმიჯაბი — კარტოფილისა და ყველისგან მომზადებული კერძია. ცხელი კარტოფილის მასას ყველს უმატებენ და ერთგვაროვან, ელასტიკურ კონსისტენციამდე ამუშავებენ. ეს კერძი სვანეთის სოფლებში დღემდე ინარჩუნებს პოპულარობას.

ნარჩვი — სვანური ტრადიციული ყველია, რომლის მომზადება და შენახვა განსაკუთრებულ ტექნიკას უკავშირდება. იგი ადგილობრივი რძის პროდუქტების დამუშავების კულტურის მნიშვნელოვანი ნაწილია.

სვანური კუბდარი — ხორციანი ცომეულია, რომელსაც ტრადიციულად სანელებლებით შეზავებული ხორცის შიგთავსით ამზადებენ. იგი მხოლოდ საკვები არ არის — მთის ოჯახური და სტუმარმასპინძლობის კულტურის ნაწილია.

აჭარა — რძის პროდუქტები და მივიწყებული სოფლის კერძები

ბორანო — აჭარული კერძია, რომლის ძირითადი ინგრედიენტებია ყველი და გამდნარი კარაქი. მისი მომზადებისას ყველი ცხელ კარაქში მუშავდება. კერძი ნოყიერია და ტრადიციულად პურთან ერთად მიირთმევენ.

სინორი — თხელ ცომის ფირფიტებსა და ნადუღზე ან ხაჭოს მსგავს რძის პროდუქტზე დაფუძნებული კერძია. მას ხშირად ნიორითა და კარაქით აზავებენ. სინორი აჭარული სამზარეულოს საინტერესო ნიმუშია, რომელიც დღესაც მზადდება, თუმცა ყველა ოჯახში ყოველდღიურ კერძად აღარ გვხვდება.

ჩირბული — კვერცხის, პომიდვრის, ნიგვზისა და სანელებლებისგან მომზადებული კერძია. მას ხშირად საუზმეზე მიირთმევდნენ. ინგრედიენტების შეხამება აჭარული სოფლის სამზარეულოს თავისებურებას გამოხატავს.

სამცხე-ჯავახეთი — მესხური სამზარეულოს მივიწყებული გემოები

სამცხე-ჯავახეთის სამზარეულო განსაკუთრებული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მასზე გავლენა მოახდინა ადგილობრივმა მიწათმოქმედებამ, მეცხოველეობამ და ისტორიულმა კულტურულმა ურთიერთობებმა.

თათარბერაკი — ცომისგან მომზადებული ტრადიციული კერძია. ცომს პატარა ნაჭრებად ჭრიან, ხარშავენ და სხვადასხვა დანამატით, ხშირად ხახვითა და კარაქით, აზავებენ. ეს მარტივი, მაგრამ ნოყიერი კერძი განსაკუთრებით პრაქტიკული იყო სოფლის ყოველდღიურ კვებაში.

აპოხტი — გამხმარი და შენახული ხორცია. ძველად ხორცის ხანგრძლივად შესანახად გაშრობა და დამუშავება აუცილებელი მეთოდი იყო, განსაკუთრებით ზამთრისთვის მარაგის მოსამზადებლად.

თენილი ყველი — მესხური ყველის განსაკუთრებული სახეობაა. მისი დამზადებისას ყველის მასას წვრილ ძაფებად შლიან, რის გამოც მას გამორჩეული სტრუქტურა აქვს. ეს პროდუქტი ქართული ყველის დამზადების ტრადიციული ხელოვნების საინტერესო მაგალითია.

მესხური ხაჭაპური — ფენოვანი ცომით მომზადებული ცომეულია, რომლის რამდენიმე სახეობა არსებობს. მისი მომზადების ტექნიკა და ფორმა რეგიონული კულინარიული ტრადიციის ნაწილია.

კახეთი — ვაზის, მარცვლეულისა და სოფლის მეურნეობის კერძები

კახეთის სამზარეულო მჭიდროდ არის დაკავშირებული მევენახეობასთან, მარცვლეულის მოყვანასთან და მეცხოველეობასთან. სოფლის ოჯახებში მნიშვნელოვანი იყო ხორცი, ხორბალი, ბოსტნეული, რძის პროდუქტები და სეზონური ხილი.

შეჭამანდი — საქართველოში გავრცელებული სუპის ტიპის კერძია, რომლის სახეობები რეგიონების მიხედვით განსხვავდება. კახეთსა და ქართლში ამზადებდნენ სხვადასხვა მცენარეულ, რძიან ან მჟავე საფუძველზე მომზადებულ შეჭამანდებს. იყენებდნენ მჟაუნას, ტყემალს, მაწონსა და სხვა სეზონურ პროდუქტებს.

ბოზართმა — ხორცის ან ფრინველის ბულიონზე მომზადებული ტრადიციული კერძია. მისი სხვადასხვა ვარიანტი საქართველოს აღმოსავლეთ და სხვა რეგიონებშიც გვხვდება. განსაკუთრებით საინტერესოა ქათმის ბოზართმა, რომლის მომზადების ძველი რეცეპტები ოჯახურ კულინარიულ მეხსიერებაშია შემორჩენილი.

კახური ჩიხირთმა — ქათმის ან სხვა ხორცის ბულიონზე მომზადებული კერძია, რომელშიც კვერცხისა და მჟავე კომპონენტის გამოყენება განსაკუთრებულ გემოს ქმნის. იგი დღესაც ცნობილია, თუმცა სოფლებში მისი მომზადების ძველი ტექნიკა თანდათან იცვლება.

ქართლი — ბოსტნეულის, მარცვლეულისა და რძის პროდუქტების კერძები

ქართლის სოფლებში სამზარეულოს საფუძველს წარმოადგენდა ხორბალი, ბოსტნეული, პარკოსნები, ხილი და რძის პროდუქტები. მტკვრის ველი და ნაყოფიერი მიწები ხელს უწყობდა მრავალფეროვანი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების წარმოებას.

განსაკუთრებული ადგილი ეკავა შეჭამანდებს — შედარებით თხელ, ხშირად მცენარეულ ან რძის საფუძველზე მომზადებულ კერძებს. მათი ინგრედიენტები სეზონის მიხედვით იცვლებოდა.

მჟაუნის შეჭამანდი — გაზაფხულის ერთ-ერთი დამახასიათებელი კერძი იყო. მჟაუნას მჟავე გემო კერძს განსაკუთრებულ არომატს აძლევდა.

პურის შეჭამანდი — ძველი პურის გამოყენების პრაქტიკული მაგალითია. პურს სითხეში ამუშავებდნენ და სხვადასხვა დანამატით ამდიდრებდნენ. ეს იყო საკვების ნარჩენების გონივრულად გამოყენების ტრადიციული გზა.

ფშავი, ხევსურეთი და თუშეთი — მთის სამზარეულოს დავიწყებული რეცეპტები

აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში საკვების მომზადება ბუნებრივ პირობებსა და მეცხოველეობის ტრადიციებს უკავშირდებოდა. რძე, ყველი, ხორცი და ფქვილი ყოველდღიური კვების მნიშვნელოვანი კომპონენტები იყო.

დამბალხაჭო — ფშავის ერთ-ერთი გამორჩეული ტრადიციული რძის პროდუქტია. მისი დამზადება რთულ ტექნოლოგიას მოითხოვს: ხაჭოს ამზადებენ, აშრობენ და სპეციალურ პირობებში აძველებენ. მიღებული პროდუქტი ხშირად გამდნარ კარაქთან ერთად გამოიყენება.

კოტორი — თუშური ტრადიციული ცომეულია, რომლის შიგთავსშიც ადგილობრივი ყველი გამოიყენება. მისი მომზადება ოჯახური კულინარიული ცოდნის ნაწილია.

ხავიწი და დათხური — მთის რეგიონებში გავრცელებული ნოყიერი კერძებია. თუშური დათხური უმარილო ხაჭოსა და ერბოსგან მზადდება. მას ცხლად, პურთან ერთად მიირთმევდნენ.

ლავაშურა — თუშური ხორციანი კერძია. ტრადიციულად ცხვრის ხორცს ამუშავებდნენ, სანელებლებით აზავებდნენ, ფქვილსა და კვერცხში ამოვლებდნენ და ერბოში წვავდნენ. ეს კერძი განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან მისი მომზადების წესი თანამედროვე ყოველდღიურ სამზარეულოში იშვიათად გვხვდება.

საქართველოს სხვა კუთხეების მივიწყებული კერძები

ქართული სოფლის სამზარეულოს ისტორია მხოლოდ ყველაზე ცნობილი რეგიონული კერძებით არ შემოიფარგლება. ძველ კულინარიულ ჩანაწერებში გვხვდება ისეთი რეცეპტებიც, რომლებიც დღეს ბევრისთვის უცნობია.

მოხეური ალკამები — მოხევეების ტრადიციული კერძია. მის მოსამზადებლად ცხვრის თავს ხარშავდნენ, სიმინდის ფქვილისგან პატარა გუნდებს ამზადებდნენ და ხორცის ნახარშში ხარშავდნენ. ბოლოს კერძს მარილითა და პილპილით შეზავებულ არაჟანს უმატებდნენ.

მოხეური ყაურმა — განსხვავებული მომზადების ტექნიკით გამოირჩეოდა. წვრილად დაჭრილ ცხვრის ხორცს მარილს აყრიდნენ, გუდაში ათავსებდნენ და კარგად კერავდნენ. შემდეგ მას ცეცხლთან გათხრილ ორმოში, ცხელ ნაცარში ამზადებდნენ. ეს მეთოდი მწყემსებისა და მეცხვარეების ყოფას უკავშირდებოდა.

ზისხურა — სვანური კერძია, რომელსაც ღორის სისხლისგან ამზადებდნენ. მას უმატებდნენ მოხარშულ ბადე-ქონს, ხმელ სუნელებს, ნიორს, წიწაკასა და სვანურ მარილს. მიღებულ მასას ნაწლავში ათავსებდნენ და ხარშავდნენ. ეს კერძი სვანური სამზარეულოს ნაკლებად ცნობილი, თუმცა გამორჩეული ნაწილია.

ბატის ფლავი — სამცხე-ჯავახეთის ტრადიციული კერძია. დამარილებულ და გამხმარ ბატის ხორცს ხარშავდნენ, შემდეგ კი მიღებულ ბულიონში ბრინჯს ამზადებდნენ. ხორცსა და ბრინჯს ხშირად ცალ-ცალკე მიირთმევდნენ.

შემწვარი კურდღელი ტაბუცუნის საწებლით — რაჭა-ლეჩხუმის საინტერესო კულინარიული ნიმუშია. კურდღლის ხორცს შამფურზე წვავდნენ, შემდეგ კი სპეციალურ საწებელში ათავსებდნენ. ტაბუცუნის საწებელი ხახვის, ფქვილის, ძმრის, კვერცხის გულისა და ნიგვზისგან მზადდებოდა.

ლაზური თავა — სულგუნისა და აჯიკისგან მომზადებული კერძია. ყველს აჯიკას ურევდნენ და კარაქში, დაბალ ცეცხლზე, რამდენიმე წუთის განმავლობაში ამუშავებდნენ.

ეს კერძები აღწერილია ტრადიციული ქართული რეცეპტების შესახებ გამოქვეყნებულ მასალაში, რომელიც კულინარ მზია სიმონიძის მიერ შერჩეულ რეგიონულ კერძებსა და მომზადების წესებს ეყრდნობა.

რატომ ქრება ძველი ქართული კერძები?

მივიწყებული კერძების გაქრობას რამდენიმე მიზეზი აქვს.

სოფლის ცხოვრების წესის ცვლილება: წარსულში ოჯახები საკვების უმეტეს ნაწილს თავად აწარმოებდნენ. დღეს ბევრი ოჯახი მზა პროდუქტებსა და სწრაფად მოსამზადებელ საკვებს ანიჭებს უპირატესობას.

თაობებს შორის კულინარიული ცოდნის გაწყვეტა: ძველი რეცეპტები ხშირად ზეპირად გადაეცემოდა. თუ ბებიის ან დედის მომზადების წესს მომდევნო თაობა არ ისწავლის, რეცეპტი შესაძლოა დაიკარგოს.

ადგილობრივი პროდუქტების შემცირება: ზოგი კერძის მომზადებას კონკრეტული მცენარე, ყველი, მარცვლეული ან სხვა ადგილობრივი პროდუქტი სჭირდება. მათი ხელმისაწვდომობის შემცირება კერძის გავრცელებასაც აფერხებს.

რეგიონული განსხვავებების თანდათან გაქრობა: თანამედროვე კვების კულტურაში სხვადასხვა კუთხის კერძები მთელ საქართველოში გავრცელდა. ამან ქართული სამზარეულო გაამრავალფეროვნა, თუმცა ზოგიერთი პატარა სოფლისთვის დამახასიათებელი რეცეპტი ნაკლებად ცნობადი გახადა.

აგრარული გამოცემა „აგრონიუსი“ აღნიშნავს, რომ ცალკეული სოფლებისთვის დამახასიათებელი კერძები ზოგჯერ მეზობელ სოფლებშიც კი უცნობია. ეს კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია რეგიონული კულინარიული ტრადიციების დოკუმენტირება.

როგორ შევინარჩუნოთ ქართული სოფლის კულინარიული მემკვიდრეობა?

ძველი კერძების შენარჩუნება მხოლოდ მათი მომზადებით არ შემოიფარგლება. საჭიროა რეცეპტების, ინგრედიენტების, მომზადების ტექნიკისა და მათი ისტორიული კონტექსტის დაფიქსირება.

ამისთვის მნიშვნელოვანია:

• სოფლებში მცხოვრები უფროსი თაობის ადამიანებისგან რეცეპტების შეგროვება;

• კერძების მომზადების პროცესის ფოტოსა და ვიდეოს საშუალებით აღრიცხვა;

• ძველი კულინარიული წიგნებისა და ხელნაწერების მოძიება;

• ადგილობრივი პროდუქტებისა და ტრადიციული ჯიშების შენარჩუნება;

• რეგიონული კერძების პოპულარიზაცია საოჯახო სასტუმროებსა და გასტრონომიულ ტურიზმში;

• სკოლებსა და კულტურულ ცენტრებში ქართული კულინარიული მემკვიდრეობის გაცნობა.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ რეცეპტების ჩაწერისას შენარჩუნდეს ადგილობრივი სახელწოდებები და მომზადების ავთენტური წესი. ერთი და იმავე კერძის რამდენიმე სოფელში განსხვავებული ვერსია შეიძლება არსებობდეს და ყველა მათგანი კულტურულად მნიშვნელოვანია.

დასკვნა — ქართული სოფლის სამზარეულო, როგორც კულტურული მემკვიდრეობა

ქართული სოფლის სამზარეულო ქვეყნის ისტორიის, ბუნების, სოფლის მეურნეობისა და ოჯახური ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო გამოხატულებაა.

ეკალას ფხალი, მოხეური ალკამები, თუშური ლავაშურა, სვანური ზისხურა, მესხური ბატის ფლავი, რაჭული ტაბუცუნის საწებელი და სხვა რეგიონული კერძები გვიჩვენებს, რამდენად მრავალფეროვანი იყო ჩვენი წინაპრების კვების კულტურა.

ზოგი მათგანი დღესაც მზადდება, ზოგი კი მხოლოდ ცალკეულ ოჯახებსა და ძველ კულინარიულ ჩანაწერებშია შემორჩენილი. ამიტომ მათი მოძიება, აღწერა და მომავალი თაობებისთვის გადაცემა ქართული კულტურის შენარჩუნების მნიშვნელოვანი ნაწილია.

ქართული სამზარეულოს ნამდვილი სიმდიდრე მხოლოდ ცნობილ კერძებში არ არის — ის იმ დავიწყებულ რეცეპტებშიც ინახება, რომლებიც თითოეული სოფლის ისტორიას გვიყვება.

წყაროები

1. საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია — Georgian Delicious Cuisine. ქართული სამზარეულოს რეგიონული მრავალფეროვნება.

2. AgroNews.ge — „ქართული სამზარეულოს განვითარების თავისებურებები“. სტატიის ნახვა.

3. Travel in Georgia — „ქათმის ბოზართმა, ლავაშურა, ზისხურა, ალკამები — როგორ დავამზადოთ მივიწყებული ქართული კერძები“, 2017. მივიწყებული კერძების რეცეპტები.

4. Georgia Travel — Georgian Cuisine.

5. საქართველოს სასურსათო ტექნოლოგიის სახელმძღვანელო — ქართული რეგიონული სამზარეულოს ისტორიული თავისებურებები.

შენიშვნა: ყველა ჩამოთვლილი კერძი სრულად მივიწყებული არ არის. ზოგი დღესაც მზადდება კონკრეტულ რეგიონებში, თუმცა ფართო საზოგადოებისთვის ნაკლებად ცნობილია.