ხენდრო და მისი ნერგების გამოყვანა – ხენდრო მდიდარია შაქრებით, ორგანული მჟავებით, ვიტამინებით

ეს მრავალწლოვანი ბალახოვანი კენკროვანი კულტურა ორი ამერიკული ჯიშის მარწყვის (ჩილეს და ვირჯინიის) ბუნებრივი ჰიბრიდიზაციის შედეგია, რომელიც მიიღეს ჰო­ლანდიაში 1720 წელს და სწრაფად გავრცელდა მთელ ევ­როპაში. ამჟამად ხენდროს უამრავი ჯიშია გამოყვანილი და ის ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ კულტურად ითვლება. ამას ისიც განაპირობებს, რომ ხენდრო მდიდარია შაქრებით, ორგანული მჟავებით, ვიტამინებით. 100 გრამი ახალმოკრეფილი ნაყოფი სრულიად აკმაყოფი­ლებს ადამიანის სადღეღამისო მოთხოვნილებას C ვიტამინზე.
ხენდროს ნერგი თავისთავად ვითარდება პწკალის წვერში, მაგრამ უფრო საიმედო და ხარისხიანი სარგავი მასალა რომ გვქონდეს, ასე უნდა მო­ვიქცეთ:
ივლისის ბოლოს ან აგვისტოს პირველ ნახე­ვარში იწყება პწკალების განვითარება და მათ­ზე როზეტების წარმოქმნა. ულვაშები კარგად გაანაწილეთ რიგთაშორისებში და პირველი ფეს­ვების გამოჩენისთანავე მორწყეთ. შემდეგ თითის მსუბუქი დაჭერით ნიადაგში ისე ჩაფა­ლით, რომ წარმოქმნილი როზეტი დაფესვიანდეს. ამის პარალელურად ტარდება მარგვლა და ნაკელის მობნევა მიწის ზედაპირზე, რაც ხელს უწყობს ახალი ნერგის განვითარებას.
საუკეთესო საგემოვნო თვისებების გარდა, ხენდრო, სხვა კენკროვან კულტურებ­თან შედა­რებით, გაცილებით მდიდარია შაქრებით, ორგანული მჟავებით, C, B, P ვიტამინებით, რკი­ნის მარილებით, ფოსფორით, კობალტით, სპი­ლენძითა და იოდით. კარგად დაფესვიანე­ბული 4-5-ფოთლიანი როზეტი საუკეთესო ნერ­გია, რომ­ლის დარგვითაც წინასწარ გამზადებულ, კა­რ­გად გაფხვიერებულ, განოყიერებულ ნი­ადაგ­ში უკვე მეორე წელს გარანტირებული გვაქვს­ მოსავალი – თითო ბუჩქიდან 300-500 გ-მდე ნაყოფი.
ეს ციფრი ფანტასტიკურად აღარ მოგეჩვე­ნებათ, თუ ნიადაგს დაამუშავებთ და ნარგაობებს ისე მოუვლით, როგორც ქვემოთ მოგახსენებთ.
მაშ ასე, კარგად გაფხვიერებულ და განო­ყიერებულ ნიადაგს დაყოფთ კვლებად, რის­თვისაც გაჭიმეთ კანაფი და ზედ ცარცით მონიშნეთ მცენარეთა შორის მანძილი – 15-20სმ, ხოლო რიგთაშორისების – 60-70 სმ. მონიშნულ ადგილებზე კეთდება 15 სმ სიღრმის ორმოები, ისე, რომ ფესვთა სისტემის მიწაში განლაგების შემდეგ ნერგის გული – შუა ნაწილი, აუცილებლად დარჩეს მიწის ზევით. შემდეგ კარგად მი­უტკეპნეთ მიწა და რიგთაშორისები მორწყეთ კვლებში მიშვებით. თუ ნიადაგი საერთოდ ძალ­ზე ტენიანია, მაშინ აკეთებთ შემაღლებულ, 20-25 სმ სიმაღლის კვლებს და ისე რგავთ, თუ არადა, ჩვეულებრივად – მიწის პირზე. იმის გამო, რომ ხენდრო ფესვებს ზედაპირულად ივითარებს, გვალვას ძალიან ცუდად იტანს, ამიტომაც, შეძლებისდაგვა­რად, საჭიროა ხშირი მორწყვა და ნიადაგის გაფხვიერება.

ერთ-ერთი საუკეთესო ღონისძიებაა ბუჩქის ქვეშ ნია­დაგის დაფარვა ბურბუშელით, ბზით ან შავი ფერის პოლიეთილენის ფირით. სანამ პოლიეთილენს მიწაზე და­აფარებთ, ზედ ბუჩქის ადგილები მონიშნეთ, მონიშნული ადგილები გაჭერით ჯვარედინად და ბუჩქებს ამოაყოფინეთ თავები ისე, რომ მთელი ბუჩქი დარჩეს პოლიეთილენის საფ­­რის ზემოთ და ფირით მხოლოდ ნიადაგი იყოს დაფარული. ეს გაგიადვილებთ შრომას, რადგან ფირის ქვეშ სარეველები აღარ ამოდის და მიწაც ტენს დიდ­ხანს ინარჩუნებს. მორწყვის საუკეთესო წესია დაწვიმება.

უმთავრესი მარცვლოვანი კულტურები დედამიწის ზურგზე

ხორბალი, ქერი, ბრინჯი, სიმინდი, ღომი, შვრია და ჭვავი – აი, ის ძირითადი მარცვლოვანი კულტურები, რომლებითაც იკვებება მთელი კაცობ­რიობა და, მაინც, მათგან უპირველესია ხორბალი.
როგორც მეცნიერები ამტკიცებენ, ხორბალი ყველაზე ძველი მარცვლოვანი კულტურაა. ძნელია გადაჭრით იმის თქმა, თუ ვინ და სად დაფ­ქვა პირველად მარცვალი, გამოაცხო პირველი პური, მაგრამ არსებობს უტყუარი არქეოლოგიური ცნობები, რომ ადამიანი ხორბალს იცნობდა მიწათმოქმედების დაწყებამდე. პირველი ქვა­სანაყები აღმოჩენილია ქვის ხანის გამოქვა­ბულებში. აღიარებულია, რომ ხორბლის სამ­შობლო წინა აზიაა, სადაც დღესაც იზრდება მი­სი მრავალი სახეობა. ისიც ცნობილია, რომ ხორბლის ერთ-ერთი სამშობლო საქართველოც გახლავთ.
ხორბლის ნათესებს მსოფლიოს ერთი მე­ოთხმოცედი ნაწილი უკავია, თითქმის 200 მი­ლიონ ჰა-ზე ლივლივებს პურის ყანები.
უძველესია ბრინჯიც, რომელიც 5000 წლის წინ უკვე მოჰყავდათ სამხრეთ-აღმო­სავლეთ აზი­აში. მას `აღმოსავლეთის მკვებავს~ იმიტომ უწოდებენ, რომ მთელი ინდოეთის, ჩინეთის, იაპო­ნიის, ვიეტნამის, ბირმისა და სხვა ხალ­ხე­ბის ძი­რითადი მასაზრდოებელი კულტურაა.
სხვათა შორის, უმნიშვნელო რაოდენობით ბრინჯი დასავლეთ საქართველოშიც მოჰყავდათ. ბრინჯისგან მზადდება სახამებელი, შაქარი. მისი ნამჯისგან მრავალგვარი ნაკეთობა იქსოვება და, რაც მთავარია, დიდებული ქა­ღა­ლდი მზადდება.

ხენდრო და მისი ნერგების გამოყვანა

ხორბალი – პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია. ხორბალი შეიცავს ცილებს, სახამებელს, ცხიმებს, მინერალურ ნივთიერებებს, B და PP ჯგუფის ვიტამინებს.

ხორბლის გავრცელების არეალი ყველა კონტინენტს მოიცავს. საქართველოში აღწერი­ლია ხორბლის 150-ზე მეტი სახეობა და ჯიში, რომელთაგან ძირითადად ითვლება: დოლის პუ­რი, დედა, აისი, დიკა, უფხო-1. პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია.

დღესდღეობით საქართველოში ხორბალი ითესება დედოფლისწყაროს, სიღნაღის, ყვარლის, თელავის, ლაგოდეხის, საგარეჯოს, გორის, ქარელის, ხაშურის, საჩხერის, ახალციხის, კასპის, ახალქალაქის, თეთრიწყაროსა და მარნე­ულის რაიონებში.
ერთი რჩევა ყველასათვის: ნუ გადააგდებთ ხმელ პურს, ის ხომ უძვირფასესი პროდუქტია. გააჩერეთ ცოტა ხანს ორთქლზე და ისევ ისეთი გახდება, როგორიც წინადღით იყო. თანაც კუჭ-ნაწლავისა და ნაღვლის ბუშტის დაავადებების დროს წინადღით გამომცხვარი პურია რე­კომენდებული. ძველი პურით მშვენიერი `ყი­ყ­ლიყო~ კეთდება, ხოლო ქართლსა და კახეთში დღესაც მიღებულია გემრიელი `პურის ხარშო~ – წვრილად დაჭრილი და მოხარშული ხმელი პურის შეჭამანდი, ერბოთი, ხახვითა და კვერ­ცხით შეზავებული.
პური ერთადერთი პროდუქტია, რომელსაც და­ახლოებით 15000 წელია მიირთმევს ადამი­ანი და დღემდე არ მოჰბეზრებია. პური საჭმე­ლების მეფე იყო და დარჩება მრავალჟამიერ, ვინაიდან მასზეა დამოკიდებული მსოფლიოს ხალხთა დაცვა-გადარჩენა შიმშილისგან. უთვალავი ლეგენდა, დოკუმენტური მოთხრობა წა­გვიკითხავს თუ თავს გადახდენილი ამბავი მოგ­ვისმენია პურზე. უძველესი დროიდან ადამიანები პურს ადარებდნენ სიცოცხლეს, მზეს, ოქროს, უმღეროდნენ სიმღერებს, პურით ხვდებოდნენ და ხვდებიან დღესაც უამრავ ქვეყანაში ყველაზე ძვირფას სტუმრებს. ყველა დროში პურის უპატივცემულობა ითვლებოდა საშინელ დანაშაულად. ბავშვებს ასწავლიდნენ პურის ფასს და უნერგავდნენ, რომ ის უდიდესი სიმდიდრეა დედამიწაზე. ასე იყო და ასეა დღესაც. დიახ, 15000 წლის წინ დაიწყო ადამიანმა პურე­ულის თავთავის შეგროვება და მისი კულტურაში შეტანა. ეს თავთავები წარმოადგენდა თანამედროვე ხორბლის, ქერის, ჭვავისა და შვრიის წინაპრებს. ითვლება, რომ პირველი მარცვლეული, რომელსაც ადამიანმა გემო გაუსინჯა, ფეტვი იყო. ფეტვმაც თავისი ადგილი დაიკავა მარცვლოვანთა შორის, მაგრამ პური მართლაც პროდუქტების ღმერთად და კაცობრი­ობის გა­დამრჩენად არის აღიარებული.
ქვის ხანის ადამიანები პურის მარცვლებს პირდაპირ ღეჭავდნენ, ხოლო მოგვიანებით და­იწყეს ქვებს შორის მათი გასრესა და წყალში გარევა. ასე წარმოიშვა პირველი ხელსაფქვავი, შემდგომ წისქვილის ქვა, წისქვილი და, რა თქმა უნდა, პირველი ფქვილი. როგორც კი პირველ­ყოფილმა ადამიანმა საკვების მოსამზადებლად ცეცხლის გამოყე­ნება ისწავლა, დაიწყო პურის მარცვლების მოხალვა. მოხალული და დაფქული მარცვლის წყალნარევი შეჭამანდი უფრო ეგემრიელა. ამგვარ ფაფას მანამდე მიირთმევდნენ, ვიდრე არ მიხვდნენ – შესქელებული ფაფა ცხელ ქვაზე გამოეცხოთ. ასე ჩაეყარა საფუძველი კაცობრიობის ძირითად საკვებს – პურს. ამის შემდეგ ათასწლეულები გავიდა, ვი­დრე ადამიანი ცომის გაღვივებას ისწავლიდა­ ­და თანამედროვე სახის პურს გამოაცხობ­დ­ნენ. ამგვარ პურზე თქვა აკადემიკოსმა კ.ი.ტი­მ­ირიაზევმა, ეს არისო ადამიანის გონების უდიდესი მიღწევა.
გაღვივებული ცომისგან პური 5-6 ათასი წლის წინ პირველად ძველმა ეგვიპტელებმა გა­მო­აცხვეს, რისთვისაც უმცირესი მიკროორგანიზმები – პურის საფუარი და რძე­მჟავა ბაქტე­რიები გამოიყენეს. სწორედ გაფუების პროცესში მიმდინარეობს ცომში ურთულესი პროცესები, რაც შემდგომ გამოცხობისას შესანიშნავ გემოსა და არომატს სძენს პურს.
ეგვიპტის ფარაონის განსასვენებლის კე­დე­ლ­ზე გამოსახულია პურის ცხობის დეტალური სუ­რათი, რომელიც 5 ათასი წლის წინ უცნობმა მხატვარმა შეასრულა. ეგვიპტის ქალაქ გიზში დღემდეა შემონახული ცომის მზელავის მცირე ზომის ქანდაკება.
პურის ცხობის ხელოვნება ძველი ეგვიპ­ტე­ლებისაგან ისწავლეს ბერძნებმა და რომაელებმა. ძველ საბერძნეთში გაფუებული ცომისგან გამომცხვარი პური მოიხსენიება ჩვენს წელთ­აღ­რიცხვამდე მე-5 საუკუნეში.
ჰომეროსის მიერ აღწერილ არისტოკრატთა ტრაპეზებში პური წარმოადგენდა ერთ-ერთ დამოუკიდებელ საკვებ პროდუქტს, რომელიც სუფრაზე მიჰქონდათ მწვადთან ერთად, ოღონდ მიირთმევდნენ ცალ-ცალკე.
ახალი ერის დასაწყისში ძველ ინდოეთში არ­სებობდა კანონი, რომლის მიხედვით, დამნა­შა­ვეებს სჯიდნენ იმით, რომ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში პურს არ აჭმევდნენ. ინდოელებმა იცოდნენ, რომ პატიმრის უპუროდ დატოვება ნიშნავდა მისი ჯანმრთელობის გაუარესებას. ინდოეთში დღემდე მოიხსენიებენ პურს ლოცვაში: – ყველა საკვები – საკვებია, მაგრამ პური არისო მათი უდიდესი დედა.
ძველი ეგვიპტელები და ბერძნები პირველები მიხვდნენ წინადღის, ანუ ქართო პურის სამ­კურნალო დანიშნულებას. ეს ყველამ უნდა იცო­დეს, რომ ცხელი პური კი არა, ხმელი პურია სასარგებლო ორგანიზმისთვის, განსაკუთრებით მათ­­თვის, ვისაც კუჭ-ნაწლავი აქვს დაავა­დე­ბული.
ალბათ ბევრმა არც იცის, რომ პური მხო­ლოდ შიმშილის მოსაკლავი კი არა, ორგანიზ­მისათვის აუცილებელი პროდუქტია. ამაში ად­ვილად დარწმუნდებით, როცა მის შემცველობას გაეცნობით. გარდა იმისა, რომ პური ყუ­ათიანი, კარგი საგემოვნო თვისებების მქონე და ორგანიზმისათვის ადვილად შესათვისებელი პროდუქტია, იგი შეიცავს ჯანმრთელობისათვის ისეთ აუცილებელ ნივთიერებებს, როგორიცაა: ცილები, ნახშირწყლები, მინერალური ნივთიერებები, ვიტამინები (უმთავრესად B ჯგუფის); უჯრედისი მდიდარია ფოსფორით, კალიუმით, მაგნიუმით, გო­გირდით, მცირე რაოდენობით შეიცავს კალ­ციუმსა და ნატრიუმს. უმაღლესი ხარისხის პურიდან ადამიანის ორგანიზმი ითვისებს ცილების 85%-ს და ნახშირწყლების – 96%-ს.
დაბალი ხარისხის ფქვილითა და ტექ­ნო­ლო­გიური პროცესების დარღვევით გამომ­ცხვარი პური ჯანმრთელობისათვის მავნებელია.
ჩვენში გავრცელებული ხორბლის ჯიშებია:
1. დოლის პური 35-4 – საშემოდგომო, ად­რე­ული, არაცვენადი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 21-36 ც მოსავალს იძლევა.
2. ახალციხური წითელი დოლი – საშემოდგომო, გვალვაგამძლე ადგილობრივი ჯიშია, 1ჰა-ზე 27-40 ც მოსავალს იძლევა.
3. დოლის პური 18-46 – მაღალმოსავ­ლი­ანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 25-37,5 ც მო­სა­ვალს იძლევა.
4. ადგილობრივი დოლი (თეთრი და წითელი) – სტაბილურ და დიდ მოსავალს იძ­ლევა, სხვა ჯიშებთან შედარებით, 2-3 ც-ით მეტს.
5. კრასნოდარულა – მაღალმოსავლიანი, არა­ცვენადი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 24,8-37 ც-მდე მოსა­ვალს იძლევა.
6. ფერუგინეუმ 9704/2 – ყინვა- და გვალვა­გამძლე ჯიშია, 1 ჰა-ზე 27-39 ც-მდე მოსავალს იძ­ლევა.
7. ცეზიუმ 3/10 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 26 ც-მდე მოსავალს იძლევა.
8. იფქლი – საადრეო, მაღალმოსავლიანი, დაავადებების მიმართ და ზამთარგამძლე ადგი­ლობრივი ჯიშია.
9. ახალუკრაინულა 83 – ზამთარგამძლე, მაღალმოსავლიანი კრასნოდარული ჯიშია.
10. კახი 8 – ყინვა- და გვალვაგამძლე საშემოდგომო, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია.
11. გომბორულა – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ადვილად ავადდება გუდაფშუტათი.
12. ხოზო (ხოტორა) – უფხო, ცვენადი, დაავადებების მიმართ გამძლე ადგილობრივი ჯიშია.
13. რაჭულა (გელათურა) – ადგილობრივი ჯიშია, აქვს მტკიცე ღერო, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ეგუება ჭარბ ტენს.
14. ხულუგო – ადგილობრივი, საგაზაფხულო, მაღალმოსავლიანი ჯიშია, ითესება შემოდგომით, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
15. ლაგოდეხური გრძელთავთავა – ად­გი­ლობრივი ჯიშია, ტენის მოყვარული, მაღალმოსავლიანი, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
16. თავთუხი 19/28 – დაავადებების მიმართ გამძლე, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ითესება შემოდგომით.
17. შავფხა – მაღალმოსავლიანი, ჩაწოლისადმი მიდრეკილი, ადგილობრივი ჯიშია.
18. დიკა 9-14 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ცალკეულ წლებში იძლევა 1ჰა-ზე 31 ც-მდე მოსავალს.
19. ჯავახური დიკა – ადგილობრივი ჯიშია, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ჰა-ზე იძლევა 4ც-მდე მოსავალს.
20. ადგილობრივი დიკა – არაცვენადი, და­ავადებების მიმართ გამძლე ჯიშია, არ ახასია­თებს ჩაწოლა.
21. ადგილობრივი თავთუხი – მაგარი ხორბლის ჯიშია, კარგ მოსავალს იძლევა კა­ხეთსა (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი) და ში­და ქართლში (სამაჩაბლო).

უმთავრესი მარცვლოვანი კულტურები დედამიწის ზურგზე

ხორბალი – პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია. ხორბალი შეიცავს ცილებს, სახამებელს, ცხიმებს, მინერალურ ნივთიერებებს, B და PP ჯგუფის ვიტამინებს. საქართველოში გავრცელებული ხორბლის ჯიშები

ხორბლის გავრცელების არეალი ყველა კონტინენტს მოიცავს. საქართველოში აღწერი­ლია ხორბლის 150-ზე მეტი სახეობა და ჯიში, რომელთაგან ძირითადად ითვლება: დოლის პუ­რი, დედა, აისი, დიკა, უფხო-1. პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია. საქართველოში გავრცელებული ხორბლის ჯიშები

დღესდღეობით საქართველოში ხორბალი ითესება დედოფლისწყაროს, სიღნაღის, ყვარლის, თელავის, ლაგოდეხის, საგარეჯოს, გორის, ქარელის, ხაშურის, საჩხერის, ახალციხის, კასპის, ახალქალაქის, თეთრიწყაროსა და მარნე­ულის რაიონებში.
ერთი რჩევა ყველასათვის: ნუ გადააგდებთ ხმელ პურს, ის ხომ უძვირფასესი პროდუქტია. გააჩერეთ ცოტა ხანს ორთქლზე და ისევ ისეთი გახდება, როგორიც წინადღით იყო. თანაც კუჭ-ნაწლავისა და ნაღვლის ბუშტის დაავადებების დროს წინადღით გამომცხვარი პურია რე­კომენდებული. ძველი პურით მშვენიერი `ყი­ყ­ლიყო~ კეთდება, ხოლო ქართლსა და კახეთში დღესაც მიღებულია გემრიელი `პურის ხარშო~ – წვრილად დაჭრილი და მოხარშული ხმელი პურის შეჭამანდი, ერბოთი, ხახვითა და კვერ­ცხით შეზავებული.
პური ერთადერთი პროდუქტია, რომელსაც და­ახლოებით 15000 წელია მიირთმევს ადამი­ანი და დღემდე არ მოჰბეზრებია. პური საჭმე­ლების მეფე იყო და დარჩება მრავალჟამიერ, ვინაიდან მასზეა დამოკიდებული მსოფლიოს ხალხთა დაცვა-გადარჩენა შიმშილისგან. უთვალავი ლეგენდა, დოკუმენტური მოთხრობა წა­გვიკითხავს თუ თავს გადახდენილი ამბავი მოგ­ვისმენია პურზე. უძველესი დროიდან ადამიანები პურს ადარებდნენ სიცოცხლეს, მზეს, ოქროს, უმღეროდნენ სიმღერებს, პურით ხვდებოდნენ და ხვდებიან დღესაც უამრავ ქვეყანაში ყველაზე ძვირფას სტუმრებს. ყველა დროში პურის უპატივცემულობა ითვლებოდა საშინელ დანაშაულად. ბავშვებს ასწავლიდნენ პურის ფასს და უნერგავდნენ, რომ ის უდიდესი სიმდიდრეა დედამიწაზე. ასე იყო და ასეა დღესაც. დიახ, 15000 წლის წინ დაიწყო ადამიანმა პურე­ულის თავთავის შეგროვება და მისი კულტურაში შეტანა. ეს თავთავები წარმოადგენდა თანამედროვე ხორბლის, ქერის, ჭვავისა და შვრიის წინაპრებს. ითვლება, რომ პირველი მარცვლეული, რომელსაც ადამიანმა გემო გაუსინჯა, ფეტვი იყო. ფეტვმაც თავისი ადგილი დაიკავა მარცვლოვანთა შორის, მაგრამ პური მართლაც პროდუქტების ღმერთად და კაცობრი­ობის გა­დამრჩენად არის აღიარებული.
ქვის ხანის ადამიანები პურის მარცვლებს პირდაპირ ღეჭავდნენ, ხოლო მოგვიანებით და­იწყეს ქვებს შორის მათი გასრესა და წყალში გარევა. ასე წარმოიშვა პირველი ხელსაფქვავი, შემდგომ წისქვილის ქვა, წისქვილი და, რა თქმა უნდა, პირველი ფქვილი. როგორც კი პირველ­ყოფილმა ადამიანმა საკვების მოსამზადებლად ცეცხლის გამოყე­ნება ისწავლა, დაიწყო პურის მარცვლების მოხალვა. მოხალული და დაფქული მარცვლის წყალნარევი შეჭამანდი უფრო ეგემრიელა. ამგვარ ფაფას მანამდე მიირთმევდნენ, ვიდრე არ მიხვდნენ – შესქელებული ფაფა ცხელ ქვაზე გამოეცხოთ. ასე ჩაეყარა საფუძველი კაცობრიობის ძირითად საკვებს – პურს. ამის შემდეგ ათასწლეულები გავიდა, ვი­დრე ადამიანი ცომის გაღვივებას ისწავლიდა­ ­და თანამედროვე სახის პურს გამოაცხობ­დ­ნენ. ამგვარ პურზე თქვა აკადემიკოსმა კ.ი.ტი­მ­ირიაზევმა, ეს არისო ადამიანის გონების უდიდესი მიღწევა.
გაღვივებული ცომისგან პური 5-6 ათასი წლის წინ პირველად ძველმა ეგვიპტელებმა გა­მო­აცხვეს, რისთვისაც უმცირესი მიკროორგანიზმები – პურის საფუარი და რძე­მჟავა ბაქტე­რიები გამოიყენეს. სწორედ გაფუების პროცესში მიმდინარეობს ცომში ურთულესი პროცესები, რაც შემდგომ გამოცხობისას შესანიშნავ გემოსა და არომატს სძენს პურს.
ეგვიპტის ფარაონის განსასვენებლის კე­დე­ლ­ზე გამოსახულია პურის ცხობის დეტალური სუ­რათი, რომელიც 5 ათასი წლის წინ უცნობმა მხატვარმა შეასრულა. ეგვიპტის ქალაქ გიზში დღემდეა შემონახული ცომის მზელავის მცირე ზომის ქანდაკება.
პურის ცხობის ხელოვნება ძველი ეგვიპ­ტე­ლებისაგან ისწავლეს ბერძნებმა და რომაელებმა. ძველ საბერძნეთში გაფუებული ცომისგან გამომცხვარი პური მოიხსენიება ჩვენს წელთ­აღ­რიცხვამდე მე-5 საუკუნეში.
ჰომეროსის მიერ აღწერილ არისტოკრატთა ტრაპეზებში პური წარმოადგენდა ერთ-ერთ დამოუკიდებელ საკვებ პროდუქტს, რომელიც სუფრაზე მიჰქონდათ მწვადთან ერთად, ოღონდ მიირთმევდნენ ცალ-ცალკე.
ახალი ერის დასაწყისში ძველ ინდოეთში არ­სებობდა კანონი, რომლის მიხედვით, დამნა­შა­ვეებს სჯიდნენ იმით, რომ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში პურს არ აჭმევდნენ. ინდოელებმა იცოდნენ, რომ პატიმრის უპუროდ დატოვება ნიშნავდა მისი ჯანმრთელობის გაუარესებას. ინდოეთში დღემდე მოიხსენიებენ პურს ლოცვაში: – ყველა საკვები – საკვებია, მაგრამ პური არისო მათი უდიდესი დედა.
ძველი ეგვიპტელები და ბერძნები პირველები მიხვდნენ წინადღის, ანუ ქართო პურის სამ­კურნალო დანიშნულებას. ეს ყველამ უნდა იცო­დეს, რომ ცხელი პური კი არა, ხმელი პურია სასარგებლო ორგანიზმისთვის, განსაკუთრებით მათ­­თვის, ვისაც კუჭ-ნაწლავი აქვს დაავა­დე­ბული.
ალბათ ბევრმა არც იცის, რომ პური მხო­ლოდ შიმშილის მოსაკლავი კი არა, ორგანიზ­მისათვის აუცილებელი პროდუქტია. ამაში ად­ვილად დარწმუნდებით, როცა მის შემცველობას გაეცნობით. გარდა იმისა, რომ პური ყუ­ათიანი, კარგი საგემოვნო თვისებების მქონე და ორგანიზმისათვის ადვილად შესათვისებელი პროდუქტია, იგი შეიცავს ჯანმრთელობისათვის ისეთ აუცილებელ ნივთიერებებს, როგორიცაა: ცილები, ნახშირწყლები, მინერალური ნივთიერებები, ვიტამინები (უმთავრესად B ჯგუფის); უჯრედისი მდიდარია ფოსფორით, კალიუმით, მაგნიუმით, გო­გირდით, მცირე რაოდენობით შეიცავს კალ­ციუმსა და ნატრიუმს. უმაღლესი ხარისხის პურიდან ადამიანის ორგანიზმი ითვისებს ცილების 85%-ს და ნახშირწყლების – 96%-ს.
დაბალი ხარისხის ფქვილითა და ტექ­ნო­ლო­გიური პროცესების დარღვევით გამომ­ცხვარი პური ჯანმრთელობისათვის მავნებელია.
ჩვენში გავრცელებული ხორბლის ჯიშებია:
1. დოლის პური 35-4 – საშემოდგომო, ად­რე­ული, არაცვენადი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 21-36 ც მოსავალს იძლევა.
2. ახალციხური წითელი დოლი – საშემოდგომო, გვალვაგამძლე ადგილობრივი ჯიშია, 1ჰა-ზე 27-40 ც მოსავალს იძლევა.
3. დოლის პური 18-46 – მაღალმოსავ­ლი­ანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 25-37,5 ც მო­სა­ვალს იძლევა.
4. ადგილობრივი დოლი (თეთრი და წითელი) – სტაბილურ და დიდ მოსავალს იძ­ლევა, სხვა ჯიშებთან შედარებით, 2-3 ც-ით მეტს.
5. კრასნოდარულა – მაღალმოსავლიანი, არა­ცვენადი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 24,8-37 ც-მდე მოსა­ვალს იძლევა.
6. ფერუგინეუმ 9704/2 – ყინვა- და გვალვა­გამძლე ჯიშია, 1 ჰა-ზე 27-39 ც-მდე მოსავალს იძ­ლევა.
7. ცეზიუმ 3/10 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 26 ც-მდე მოსავალს იძლევა.
8. იფქლი – საადრეო, მაღალმოსავლიანი, დაავადებების მიმართ და ზამთარგამძლე ადგი­ლობრივი ჯიშია.
9. ახალუკრაინულა 83 – ზამთარგამძლე, მაღალმოსავლიანი კრასნოდარული ჯიშია.
10. კახი 8 – ყინვა- და გვალვაგამძლე საშემოდგომო, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია.
11. გომბორულა – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ადვილად ავადდება გუდაფშუტათი.
12. ხოზო (ხოტორა) – უფხო, ცვენადი, დაავადებების მიმართ გამძლე ადგილობრივი ჯიშია.
13. რაჭულა (გელათურა) – ადგილობრივი ჯიშია, აქვს მტკიცე ღერო, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ეგუება ჭარბ ტენს.
14. ხულუგო – ადგილობრივი, საგაზაფხულო, მაღალმოსავლიანი ჯიშია, ითესება შემოდგომით, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
15. ლაგოდეხური გრძელთავთავა – ად­გი­ლობრივი ჯიშია, ტენის მოყვარული, მაღალმოსავლიანი, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
16. თავთუხი 19/28 – დაავადებების მიმართ გამძლე, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ითესება შემოდგომით.
17. შავფხა – მაღალმოსავლიანი, ჩაწოლისადმი მიდრეკილი, ადგილობრივი ჯიშია.
18. დიკა 9-14 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ცალკეულ წლებში იძლევა 1ჰა-ზე 31 ც-მდე მოსავალს.
19. ჯავახური დიკა – ადგილობრივი ჯიშია, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ჰა-ზე იძლევა 4ც-მდე მოსავალს.
20. ადგილობრივი დიკა – არაცვენადი, და­ავადებების მიმართ გამძლე ჯიშია, არ ახასია­თებს ჩაწოლა.
21. ადგილობრივი თავთუხი – მაგარი ხორბლის ჯიშია, კარგ მოსავალს იძლევა კა­ხეთსა (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი) და ში­და ქართლში (სამაჩაბლო).

უმთავრესი მარცვლოვანი კულტურები დედამიწის ზურგზე

ხორბალი – პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია. ხორბალი შეიცავს ცილებს, სახამებელს, ცხიმებს, მინერალურ ნივთიერებებს, B და PP ჯგუფის ვიტამინებს. ერთი რჩევა ყველასათვის: ნუ გადააგდებთ ხმელ პურს, ის ხომ უძვირფასესი პროდუქტია. გააჩერეთ ცოტა ხანს ორთქლზე და ისევ ისეთი გახდება, როგორიც წინადღით იყო. თანაც კუჭ-ნაწლავისა და ნაღვლის ბუშტის დაავადებების დროს წინადღით გამომცხვარი პურია რე­კომენდებული. ძველი პურით მშვენიერი `ყი­ყ­ლიყო~ კეთდება, ხოლო ქართლსა და კახეთში დღესაც მიღებულია გემრიელი `პურის ხარშო~ – წვრილად დაჭრილი და მოხარშული ხმელი პურის შეჭამანდი, ერბოთი, ხახვითა და კვერ­ცხით შეზავებული.

ხორბლის გავრცელების არეალი ყველა კონტინენტს მოიცავს. საქართველოში აღწერი­ლია ხორბლის 150-ზე მეტი სახეობა და ჯიში, რომელთაგან ძირითადად ითვლება: დოლის პუ­რი, დედა, აისი, დიკა, უფხო-1. პური დედამიწის მცხოვრებთა დაახლოებით მესამედის ძირითადი საკვებია. საქართველოში გავრცელებული ხორბლის ჯიშები

დღესდღეობით საქართველოში ხორბალი ითესება დედოფლისწყაროს, სიღნაღის, ყვარლის, თელავის, ლაგოდეხის, საგარეჯოს, გორის, ქარელის, ხაშურის, საჩხერის, ახალციხის, კასპის, ახალქალაქის, თეთრიწყაროსა და მარნე­ულის რაიონებში.
ერთი რჩევა ყველასათვის: ნუ გადააგდებთ ხმელ პურს, ის ხომ უძვირფასესი პროდუქტია. გააჩერეთ ცოტა ხანს ორთქლზე და ისევ ისეთი გახდება, როგორიც წინადღით იყო. თანაც კუჭ-ნაწლავისა და ნაღვლის ბუშტის დაავადებების დროს წინადღით გამომცხვარი პურია რე­კომენდებული. ძველი პურით მშვენიერი `ყი­ყ­ლიყო~ კეთდება, ხოლო ქართლსა და კახეთში დღესაც მიღებულია გემრიელი `პურის ხარშო~ – წვრილად დაჭრილი და მოხარშული ხმელი პურის შეჭამანდი, ერბოთი, ხახვითა და კვერ­ცხით შეზავებული.
პური ერთადერთი პროდუქტია, რომელსაც და­ახლოებით 15000 წელია მიირთმევს ადამი­ანი და დღემდე არ მოჰბეზრებია. პური საჭმე­ლების მეფე იყო და დარჩება მრავალჟამიერ, ვინაიდან მასზეა დამოკიდებული მსოფლიოს ხალხთა დაცვა-გადარჩენა შიმშილისგან. უთვალავი ლეგენდა, დოკუმენტური მოთხრობა წა­გვიკითხავს თუ თავს გადახდენილი ამბავი მოგ­ვისმენია პურზე. უძველესი დროიდან ადამიანები პურს ადარებდნენ სიცოცხლეს, მზეს, ოქროს, უმღეროდნენ სიმღერებს, პურით ხვდებოდნენ და ხვდებიან დღესაც უამრავ ქვეყანაში ყველაზე ძვირფას სტუმრებს. ყველა დროში პურის უპატივცემულობა ითვლებოდა საშინელ დანაშაულად. ბავშვებს ასწავლიდნენ პურის ფასს და უნერგავდნენ, რომ ის უდიდესი სიმდიდრეა დედამიწაზე. ასე იყო და ასეა დღესაც. დიახ, 15000 წლის წინ დაიწყო ადამიანმა პურე­ულის თავთავის შეგროვება და მისი კულტურაში შეტანა. ეს თავთავები წარმოადგენდა თანამედროვე ხორბლის, ქერის, ჭვავისა და შვრიის წინაპრებს. ითვლება, რომ პირველი მარცვლეული, რომელსაც ადამიანმა გემო გაუსინჯა, ფეტვი იყო. ფეტვმაც თავისი ადგილი დაიკავა მარცვლოვანთა შორის, მაგრამ პური მართლაც პროდუქტების ღმერთად და კაცობრი­ობის გა­დამრჩენად არის აღიარებული.
ქვის ხანის ადამიანები პურის მარცვლებს პირდაპირ ღეჭავდნენ, ხოლო მოგვიანებით და­იწყეს ქვებს შორის მათი გასრესა და წყალში გარევა. ასე წარმოიშვა პირველი ხელსაფქვავი, შემდგომ წისქვილის ქვა, წისქვილი და, რა თქმა უნდა, პირველი ფქვილი. როგორც კი პირველ­ყოფილმა ადამიანმა საკვების მოსამზადებლად ცეცხლის გამოყე­ნება ისწავლა, დაიწყო პურის მარცვლების მოხალვა. მოხალული და დაფქული მარცვლის წყალნარევი შეჭამანდი უფრო ეგემრიელა. ამგვარ ფაფას მანამდე მიირთმევდნენ, ვიდრე არ მიხვდნენ – შესქელებული ფაფა ცხელ ქვაზე გამოეცხოთ. ასე ჩაეყარა საფუძველი კაცობრიობის ძირითად საკვებს – პურს. ამის შემდეგ ათასწლეულები გავიდა, ვი­დრე ადამიანი ცომის გაღვივებას ისწავლიდა­ ­და თანამედროვე სახის პურს გამოაცხობ­დ­ნენ. ამგვარ პურზე თქვა აკადემიკოსმა კ.ი.ტი­მ­ირიაზევმა, ეს არისო ადამიანის გონების უდიდესი მიღწევა.
გაღვივებული ცომისგან პური 5-6 ათასი წლის წინ პირველად ძველმა ეგვიპტელებმა გა­მო­აცხვეს, რისთვისაც უმცირესი მიკროორგანიზმები – პურის საფუარი და რძე­მჟავა ბაქტე­რიები გამოიყენეს. სწორედ გაფუების პროცესში მიმდინარეობს ცომში ურთულესი პროცესები, რაც შემდგომ გამოცხობისას შესანიშნავ გემოსა და არომატს სძენს პურს.
ეგვიპტის ფარაონის განსასვენებლის კე­დე­ლ­ზე გამოსახულია პურის ცხობის დეტალური სუ­რათი, რომელიც 5 ათასი წლის წინ უცნობმა მხატვარმა შეასრულა. ეგვიპტის ქალაქ გიზში დღემდეა შემონახული ცომის მზელავის მცირე ზომის ქანდაკება.
პურის ცხობის ხელოვნება ძველი ეგვიპ­ტე­ლებისაგან ისწავლეს ბერძნებმა და რომაელებმა. ძველ საბერძნეთში გაფუებული ცომისგან გამომცხვარი პური მოიხსენიება ჩვენს წელთ­აღ­რიცხვამდე მე-5 საუკუნეში.
ჰომეროსის მიერ აღწერილ არისტოკრატთა ტრაპეზებში პური წარმოადგენდა ერთ-ერთ დამოუკიდებელ საკვებ პროდუქტს, რომელიც სუფრაზე მიჰქონდათ მწვადთან ერთად, ოღონდ მიირთმევდნენ ცალ-ცალკე.
ახალი ერის დასაწყისში ძველ ინდოეთში არ­სებობდა კანონი, რომლის მიხედვით, დამნა­შა­ვეებს სჯიდნენ იმით, რომ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში პურს არ აჭმევდნენ. ინდოელებმა იცოდნენ, რომ პატიმრის უპუროდ დატოვება ნიშნავდა მისი ჯანმრთელობის გაუარესებას. ინდოეთში დღემდე მოიხსენიებენ პურს ლოცვაში: – ყველა საკვები – საკვებია, მაგრამ პური არისო მათი უდიდესი დედა.
ძველი ეგვიპტელები და ბერძნები პირველები მიხვდნენ წინადღის, ანუ ქართო პურის სამ­კურნალო დანიშნულებას. ეს ყველამ უნდა იცო­დეს, რომ ცხელი პური კი არა, ხმელი პურია სასარგებლო ორგანიზმისთვის, განსაკუთრებით მათ­­თვის, ვისაც კუჭ-ნაწლავი აქვს დაავა­დე­ბული.
ალბათ ბევრმა არც იცის, რომ პური მხო­ლოდ შიმშილის მოსაკლავი კი არა, ორგანიზ­მისათვის აუცილებელი პროდუქტია. ამაში ად­ვილად დარწმუნდებით, როცა მის შემცველობას გაეცნობით. გარდა იმისა, რომ პური ყუ­ათიანი, კარგი საგემოვნო თვისებების მქონე და ორგანიზმისათვის ადვილად შესათვისებელი პროდუქტია, იგი შეიცავს ჯანმრთელობისათვის ისეთ აუცილებელ ნივთიერებებს, როგორიცაა: ცილები, ნახშირწყლები, მინერალური ნივთიერებები, ვიტამინები (უმთავრესად B ჯგუფის); უჯრედისი მდიდარია ფოსფორით, კალიუმით, მაგნიუმით, გო­გირდით, მცირე რაოდენობით შეიცავს კალ­ციუმსა და ნატრიუმს. უმაღლესი ხარისხის პურიდან ადამიანის ორგანიზმი ითვისებს ცილების 85%-ს და ნახშირწყლების – 96%-ს.
დაბალი ხარისხის ფქვილითა და ტექ­ნო­ლო­გიური პროცესების დარღვევით გამომ­ცხვარი პური ჯანმრთელობისათვის მავნებელია.
ჩვენში გავრცელებული ხორბლის ჯიშებია:
1. დოლის პური 35-4 – საშემოდგომო, ად­რე­ული, არაცვენადი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 21-36 ც მოსავალს იძლევა.
2. ახალციხური წითელი დოლი – საშემოდგომო, გვალვაგამძლე ადგილობრივი ჯიშია, 1ჰა-ზე 27-40 ც მოსავალს იძლევა.
3. დოლის პური 18-46 – მაღალმოსავ­ლი­ანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 25-37,5 ც მო­სა­ვალს იძლევა.
4. ადგილობრივი დოლი (თეთრი და წითელი) – სტაბილურ და დიდ მოსავალს იძ­ლევა, სხვა ჯიშებთან შედარებით, 2-3 ც-ით მეტს.
5. კრასნოდარულა – მაღალმოსავლიანი, არა­ცვენადი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 24,8-37 ც-მდე მოსა­ვალს იძლევა.
6. ფერუგინეუმ 9704/2 – ყინვა- და გვალვა­გამძლე ჯიშია, 1 ჰა-ზე 27-39 ც-მდე მოსავალს იძ­ლევა.
7. ცეზიუმ 3/10 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, 1 ჰა-ზე 26 ც-მდე მოსავალს იძლევა.
8. იფქლი – საადრეო, მაღალმოსავლიანი, დაავადებების მიმართ და ზამთარგამძლე ადგი­ლობრივი ჯიშია.
9. ახალუკრაინულა 83 – ზამთარგამძლე, მაღალმოსავლიანი კრასნოდარული ჯიშია.
10. კახი 8 – ყინვა- და გვალვაგამძლე საშემოდგომო, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია.
11. გომბორულა – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ადვილად ავადდება გუდაფშუტათი.
12. ხოზო (ხოტორა) – უფხო, ცვენადი, დაავადებების მიმართ გამძლე ადგილობრივი ჯიშია.
13. რაჭულა (გელათურა) – ადგილობრივი ჯიშია, აქვს მტკიცე ღერო, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ეგუება ჭარბ ტენს.
14. ხულუგო – ადგილობრივი, საგაზაფხულო, მაღალმოსავლიანი ჯიშია, ითესება შემოდგომით, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
15. ლაგოდეხური გრძელთავთავა – ად­გი­ლობრივი ჯიშია, ტენის მოყვარული, მაღალმოსავლიანი, ჰა-ზე იძლევა 28,5 ც მოსავალს.
16. თავთუხი 19/28 – დაავადებების მიმართ გამძლე, მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ითესება შემოდგომით.
17. შავფხა – მაღალმოსავლიანი, ჩაწოლისადმი მიდრეკილი, ადგილობრივი ჯიშია.
18. დიკა 9-14 – მაღალმოსავლიანი ადგილობრივი ჯიშია, ცალკეულ წლებში იძლევა 1ჰა-ზე 31 ც-მდე მოსავალს.
19. ჯავახური დიკა – ადგილობრივი ჯიშია, არ ახასიათებს ჩაწოლა, ჰა-ზე იძლევა 4ც-მდე მოსავალს.
20. ადგილობრივი დიკა – არაცვენადი, და­ავადებების მიმართ გამძლე ჯიშია, არ ახასია­თებს ჩაწოლა.
21. ადგილობრივი თავთუხი – მაგარი ხორბლის ჯიშია, კარგ მოსავალს იძლევა კა­ხეთსა (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი) და ში­და ქართლში (სამაჩაბლო).

უმთავრესი მარცვლოვანი კულტურები დედამიწის ზურგზე