რატომ დებს ქათამი ნაჭუჭის გარეშე კვერცხს და როგორ უნდა გამოვიყენოთ კვერცხის ნაჭუჭი ფრინველის საკვებად?

შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში ქათმების მეპატრონეები ზოგჯერ საბუდარში უჩვეულო კვერცხებს პოულობენ — მათ არ აქვთ მყარი ნაჭუჭი, დაფარული არიან მხოლოდ თხელი აპკით ან აქვთ იმდენად რბილი გარსი, რომ ხელის შეხებისას ადვილად დეფორმირდება. ასეთი შემთხვევა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს კალციუმის ან D ვიტამინის დეფიციტთან, კვერცხსავალის ფუნქციის დარღვევასთან, ინფექციურ დაავადებებთან, ასაკობრივ ცვლილებებთან ან სტრესთან. ამასთან, კვერცხის ნაჭუჭის ხელახლა გამოყენება ფრინველის საკვებად შესაძლებელია, თუმცა მისი მომზადებისა და მიწოდების წესს მნიშვნელობა აქვს როგორც ფრინველის ჯანმრთელობისთვის, ისე კვერცხის ჭამის არასასურველი ჩვევის პრევენციისთვის.

მოვლენების აღწერა

ქათმის კვერცხის ნაჭუჭის წარმოქმნა რთული ბიოლოგიური პროცესია, რომელიც ფრინველის რეპროდუქციულ სისტემაში მიმდინარეობს. ჩვეულებრივ, კვერცხის ცილა და გარსები ფორმირდება კვერცხსავალის შესაბამის მონაკვეთებში, ხოლო მყარი მინერალური ნაჭუჭი ძირითადად მის ბოლო ნაწილში, საშვილოსნოს ფუნქციურ უბანში წარმოიქმნება.

ამ პროცესის დროს ნაჭუჭის ძირითადი შემადგენელი ნივთიერება — კალციუმის კარბონატი — თანდათან გროვდება კვერცხის გარსზე და ქმნის მყარ დამცავ საფარს.

თუ ნაჭუჭის ფორმირება ირღვევა, ქათამმა შეიძლება დადოს:

• სრულიად უნაჭუჭო კვერცხი, რომელსაც მხოლოდ გარსის აპკი ფარავს;

• ძალიან თხელნაჭუჭიანი კვერცხი;

• არათანაბარი, დეფორმირებული ან მყიფე ნაჭუჭის მქონე კვერცხი.

ერთჯერადი შემთხვევა ყოველთვის დაავადებას არ ნიშნავს. თუმცა, თუ ასეთი კვერცხები რეგულარულად ჩნდება, საჭიროა ფრინველის კვების, შენახვის პირობებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასება.

განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა კალციუმის მიწოდებას, D ვიტამინის საკმარისობას, საკვების საერთო დაბალანსებულობასა და ინფექციური დაავადებების შესაძლო არსებობას.

კონტექსტი და ფონი

ქათმის კვერცხის ნაჭუჭი მხოლოდ მექანიკური დამცავი საფარი არ არის. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კვერცხის შიგთავსის დაცვაში, მიკროორგანიზმების შეღწევის შეზღუდვასა და ნაყოფის განვითარებისათვის საჭირო გარემოს შენარჩუნებაში.

ნაჭუჭის ძირითადი მინერალური კომპონენტი კალციუმის კარბონატია. მისი წარმოქმნისთვის აუცილებელია ორგანიზმში კალციუმის საკმარისი რაოდენობა, ფოსფორისა და კალციუმის სწორი თანაფარდობა, D3 ვიტამინი და ძვლოვანი ქსოვილის ნორმალური მეტაბოლიზმი.

ქათამი კალციუმს საკვებიდან იღებს, თუმცა კვერცხის ნაჭუჭის ფორმირებისას საჭირო მინერალის ნაწილი ძვლოვანი ქსოვილიდანაც შეიძლება გამოიყენოს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს პროცესი ღამის განმავლობაში, როდესაც კვერცხის ნაჭუჭის მინერალიზაცია აქტიურად მიმდინარეობს და ფრინველი საკვებს არ იღებს.

ამიტომ კვერცხის ხარისხი დამოკიდებულია არა მხოლოდ კალციუმის საერთო რაოდენობაზე, არამედ იმაზეც, რამდენად სწორად არის ორგანიზებული ფრინველის კვება.

შემოდგომისა და ზამთრის პერიოდში დღის სინათლის შემცირება შესაძლოა გავლენას ახდენდეს ფრინველის ფიზიოლოგიურ მდგომარეობასა და კვერცხდებაზე. თუმცა, არასწორი იქნება ყველა უნაჭუჭო კვერცხის მხოლოდ მზის ნაკლებობით ან D3 ვიტამინის დეფიციტით ახსნა. თანამედროვე მეფრინველეობის ვეტერინარული სახელმძღვანელოები ასეთ შემთხვევებში კვების, ასაკის, სტრესისა და ინფექციური დაავადებების ერთობლივ შეფასებას მოითხოვს [1,2].

დეტალები და ფაქტები

რატომ დებს ქათამი ნაჭუჭის გარეშე კვერცხს?

ვეტერინარულ ლიტერატურაში უნაჭუჭო და თხელნაჭუჭიანი კვერცხების წარმოქმნის რამდენიმე ძირითადი მიზეზია აღწერილი.

1. კალციუმის, ფოსფორისა და D3 ვიტამინის დისბალანსი

კალციუმი ნაჭუჭის მთავარი მინერალური კომპონენტია. თუ საკვებში მისი რაოდენობა არასაკმარისია, ნაჭუჭის ფორმირება შეიძლება დაირღვეს.

თუმცა კალციუმის მიწოდება საკმარისი არ არის, თუ ორგანიზმს მისი ათვისებისა და მეტაბოლიზმისთვის საჭირო პირობები არ აქვს.

D3 ვიტამინი ხელს უწყობს ნაწლავებში კალციუმის შეწოვას და მონაწილეობს სისხლში კალციუმის კონცენტრაციის რეგულირებაში. მისი დეფიციტი შეიძლება უარყოფითად აისახოს ნაჭუჭის ხარისხზე.

ამავე დროს, მნიშვნელოვანია ფოსფორის სწორი რაოდენობა და კალციუმთან თანაფარდობა. ზედმეტმა ან არასაკმარისმა ფოსფორმა შესაძლოა მინერალურ ბალანსზე უარყოფითად იმოქმედოს.

2. კვერცხსავალის დაზიანება და ინფექციური დაავადებები

კვერცხის ნაჭუჭი კვერცხსავალის სპეციალურ მონაკვეთში წარმოიქმნება. თუ ამ უბნის ფუნქცია დარღვეულია, კვერცხმა შესაძლოა ნორმალური მინერალიზაცია ვერ გაიაროს.

ერთ-ერთი შესაძლო მიზეზია ინფექციური ბრონქიტი, რომელიც ქათმებში არა მხოლოდ სასუნთქ სისტემას, არამედ რეპროდუქციულ ორგანოებსაც აზიანებს.

ნაჭუჭის წარმოქმნის დარღვევასთან ასევე შეიძლება იყოს დაკავშირებული კვერცხდების სინდრომი და ნიუკასლის დაავადება [1,3].

ამიტომ, თუ ერთდროულად რამდენიმე ქათამი იწყებს დეფორმირებული ან უნაჭუჭო კვერცხების დადებას, მხოლოდ საკვების შეცვლა საკმარისი გამოსავალი არ არის. საჭიროა ვეტერინარული შეფასება და ინფექციური მიზეზების გამორიცხვა.

3. ასაკი და რეპროდუქციული სისტემის მომწიფება

ახალგაზრდა ქათმებს კვერცხდების დაწყების პირველ პერიოდში ზოგჯერ უჩვეულო ფორმისა და სისქის კვერცხები აქვთ. ეს შეიძლება დაკავშირებული იყოს რეპროდუქციული სისტემის ფუნქციურ მომწიფებასთან.

ასაკის მატებასთან ერთად კი შესაძლოა შემცირდეს ნაჭუჭის ხარისხიც. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კვერცხდების ხანგრძლივი პერიოდის მქონე ფრინველების კვების დაბალანსება.

4. სტრესი და გარემო პირობები

ქათმებზე გავლენას ახდენს გარემოს უეცარი ცვლილება, მტაცებლის არსებობა, ხმაური, გადატვირთული საქათმე, ტემპერატურული ცვლილებები და საკვებისა თუ წყლის მიწოდების დარღვევა.

სტრესმა შესაძლოა კვერცხსავალის ნორმალური ფუნქციონირება დაარღვიოს და კვერცხის ფორმირება შეცვალოს. თუმცა, ერთი შეშინების ეპიზოდის შემდეგ აუცილებლად უნაჭუჭო კვერცხის დადება არ ხდება. ეს მხოლოდ ერთ-ერთი შესაძლო ფაქტორია [1,4].

რატომ არ არის ნედლი კვერცხის ნაჭუჭის პირდაპირ დაყრა საუკეთესო გამოსავალი?

კვერცხის ნაჭუჭი კალციუმის წყაროა და მისი გამოყენება ფრინველის საკვებში შესაძლებელია. თუმცა მნიშვნელოვანია მისი სათანადოდ მომზადება.

ნედლი, მსხვილი ნაჭუჭის ნარჩენების მიწოდება რამდენიმე პრობლემას ქმნის.

პირველი არის ჰიგიენა. კვერცხის ნაჭუჭზე შესაძლოა დარჩეს ცილისა და სხვა ორგანული ნივთიერებების ნარჩენები. არასათანადო შენახვისა და დამუშავების შემთხვევაში არსებობს მიკრობული დაბინძურების რისკი.

მეორე საკითხია კვერცხის ჭამის ჩვევის ჩამოყალიბება. ქათმებმა შესაძლოა შემთხვევით გატეხილი კვერცხის შიგთავსი გასინჯონ და მისი ჭამა ისწავლონ. ეს განსაკუთრებით მოსალოდნელია მაშინ, როდესაც საბუდარში თხელნაჭუჭიანი ან დაზიანებული კვერცხები ხშირად ხვდება.

თუმცა არასწორია მტკიცება, რომ ნედლი ნაჭუჭის ერთხელ მიწოდება აუცილებლად გამოიწვევს კვერცხის ჭამის ჩვევას. ეს ქცევა ხშირად იწყება შემთხვევით გატეხილი კვერცხის აღმოჩენის შემდეგ და მას ხელს უწყობს არასრულფასოვანი კვება, გადატვირთული საბუდარი და დაზიანებული კვერცხების დროულად შეუგროვებლობა [5].

როგორ მოვამზადოთ კვერცხის ნაჭუჭი ხელახლა გამოსაყენებლად?

კვერცხის ნაჭუჭის გამოყენება შესაძლებელია, თუ ის სათანადოდ არის დამუშავებული.

პრაქტიკული თანმიმდევრობა ასეთია:

1. შეაგროვეთ სუფთა კვერცხის ნაჭუჭები.

2. მოაშორეთ ცილისა და სხვა ნარჩენების დიდი ნაწილი.

3. კარგად გააშრეთ და თერმულად დაამუშავეთ.

4. სრულად გაციების შემდეგ დააქუცმაცეთ წვრილ ნაწილაკებად.

5. მიაწოდეთ ფრინველს ისე, რომ ნაჭუჭის თავდაპირველი ფორმა აღარ იკითხებოდეს.

თერმული დამუშავება ხელს უწყობს ნაჭუჭის გაშრობასა და მიკრობული დაბინძურების რისკის შემცირებას. თუმცა სახლის პირობებში ღუმელში რამდენიმე წუთით მოთავსება სტერილურობის გარანტია არ არის.

ბრიტანეთის ქათმის კეთილდღეობის ორგანიზაციაც რეკომენდაციას უწევს კვერცხის ნაჭუჭის თერმულ დამუშავებასა და წვრილად დაქუცმაცებას, სანამ მას ფრინველის საკვებში ხელახლა გამოიყენებენ [5].

კალციუმი და საღამოს კვება — რატომ აქვს მნიშვნელობა დროს?

კვერცხის ნაჭუჭის ფორმირება რამდენიმე საათს გრძელდება და მისი მინერალიზაციის დიდი ნაწილი ღამის პერიოდში მიმდინარეობს. ამ დროს ქათამი საკვებს აღარ იღებს, ამიტომ ორგანიზმი კალციუმს როგორც საჭმლის მომნელებელი სისტემიდან, ისე ძვლოვანი ქსოვილის მარაგებიდან იყენებს.

მეფრინველეობის სპეციალისტები მიუთითებენ, რომ კალციუმის მსხვილნაწილაკოვანი წყაროების, მაგალითად, ზღვის ნიჟარის ან კირქვის ნაწილაკების, დღის მეორე ნახევარში მიწოდება შესაძლოა ნაჭუჭის ხარისხის გაუმჯობესებას დაეხმაროს. ასეთი ნაწილაკები კუნთოვან კუჭში უფრო დიდხანს რჩება და კალციუმის თანდათანობით მიწოდებას უწყობს ხელს [6,7].

ამიტომ პრაქტიკული მიდგომაა:

• ქათმებს ჰქონდეთ სრულფასოვანი საკვები, რომელიც კვერცხმდებელი ფრინველისთვის არის განკუთვნილი;

• დამატებითი კალციუმის წყარო ხელმისაწვდომი იყოს საჭიროების შესაბამისად;

• მსხვილნაწილაკოვანი კალციუმის მიწოდება დღის მეორე ნახევარშიც იყოს გათვალისწინებული;

• არ მოხდეს კალციუმის უკონტროლო და ჭარბი დამატება.

მნიშვნელოვანია, რომ საღამოს კალციუმის მიცემა არ ნიშნავს მთელი საკვების მხოლოდ საღამოს მიწოდებას. ფრინველს დღის განმავლობაში სრულფასოვანი კვება სჭირდება.

რატომ არ არის რეკომენდებული თევზის ქონისა და ვიტამინების თვითნებურად დამატება?

ზოგჯერ გავრცელებულია რჩევა, რომ კალციუმის ათვისების გასაუმჯობესებლად ქათმებს აუცილებლად უნდა მიეცეთ თევზის ქონი ან წყალში გასახსნელი A, D3 და E ვიტამინების კომპლექსი.

ეს მიდგომა ყველა შემთხვევაში გამართლებული არ არის.

თუ ქათამი უკვე იღებს დაბალანსებულ კომბინირებულ საკვებს, მასში შესაძლოა საჭირო რაოდენობით იყოს წარმოდგენილი როგორც კალციუმი, ისე D3 ვიტამინი და სხვა აუცილებელი საკვები ნივთიერებები.

დამატებითი პრეპარატების გამოყენება მიზანშეწონილია მაშინ, როდესაც არსებობს მათი დეფიციტის ან გაზრდილი საჭიროების საფუძველი. ცხიმში ხსნადი ვიტამინების, განსაკუთრებით D3 ვიტამინის, ჭარბმა მიღებამ შესაძლოა ტოქსიკური ეფექტი გამოიწვიოს.

შესაბამისად, დანამატების შერჩევა უნდა ეფუძნებოდეს ფრინველის ასაკს, საკვების შემადგენლობას, პროდუქტიულობასა და ვეტერინარულ შეფასებას.

რა უნდა გაკეთდეს, თუ ქათმები კვერცხებს ტეხენ და ჭამენ?

კვერცხის ჭამა ქათმებში არასასურველი ქცევაა, რომელიც ხშირად იწყება მაშინ, როდესაც თხელნაჭუჭიანი კვერცხი საბუდარში შემთხვევით ტყდება.

პრობლემის შემცირებისთვის მნიშვნელოვანია:

1. კვერცხების რეგულარული შეგროვება.

2. საბუდრებში სუფთა და საკმარისად რბილი საფენის გამოყენება.

3. დაზიანებული კვერცხების დროულად მოცილება.

4. ფრინველის სრულფასოვანი კვების უზრუნველყოფა.

5. გადატვირთული საბუდრებისა და გარემოში არსებული სტრესული ფაქტორების შემცირება.

თუ კვერცხის ჭამის ჩვევა უკვე ჩამოყალიბებულია, მხოლოდ ნაჭუჭის დამუშავება პრობლემას ყოველთვის ვერ აგვარებს. საჭიროა ქცევის გამომწვევი მიზეზების შეფასებაც [5].

საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა

კვერცხის ხარისხისა და ნაჭუჭის წარმოქმნის დარღვევები მეფრინველეობის საერთაშორისო პრაქტიკაშიც მნიშვნელოვანი საკითხია.

აშშ-ის ვეტერინარული სახელმძღვანელო „MSD Veterinary Manual“ კვერცხის ნაჭუჭის დეფექტების შესაძლო მიზეზებად ასახელებს კვერცხსავალის ფუნქციურ დარღვევებს, ინფექციურ დაავადებებსა და სტრესულ გარემო პირობებს [1].

აშშ-ის ჯორჯიის უნივერსიტეტის სოფლის მეურნეობისა და გარემოს მეცნიერებათა კოლეჯის მიერ გამოქვეყნებული მასალების თანახმად, უნაჭუჭო კვერცხები შეიძლება უკავშირდებოდეს კვერცხსავალის არასრულ მომწიფებას, ინფექციურ დაავადებებსა და საკვებში კალციუმის, ფოსფორის, მანგანუმისა და D3 ვიტამინის დისბალანსს [3].

2025 წელს გამოქვეყნებულმა სამეცნიერო კვლევამაც შეისწავლა კალციუმის ნაწილაკების ზომის, კვების დროისა და მინერალური ბალანსის გავლენა კვერცხმდებელი ქათმების პროდუქტიულობასა და ნაჭუჭის ხარისხზე [7].

ამ კვლევების საერთო მიმართულება მიუთითებს, რომ კვერცხის ნაჭუჭის ხარისხის შესანარჩუნებლად აუცილებელია არა ერთი კონკრეტული დანამატის გამოყენება, არამედ ფრინველის კვებისა და შენახვის პირობების კომპლექსური მართვა.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში მცირე საოჯახო მეურნეობებში ქათმების მოვლა ხშირად ტრადიციულ გამოცდილებას ეფუძნება. ასეთ პირობებში ფრინველებს ზოგჯერ აძლევენ სამზარეულოში დარჩენილ საკვებს, მარცვლეულს და კვერცხის ნაჭუჭს.

ეს პრაქტიკა თავისთავად არ არის პრობლემური, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ დამატებითი საკვები არ ანაცვლებდეს კვერცხმდებელი ქათმისთვის საჭირო დაბალანსებულ რაციონს.

განსაკუთრებით საყურადღებოა სამი საკითხი:

• საკვების ხარისხი: მხოლოდ მარცვლეული ან სამზარეულოს ნარჩენები ვერ უზრუნველყოფს ყველა აუცილებელი მინერალისა და ვიტამინის სათანადო მიწოდებას.

• დაავადებების კონტროლი: თუ კვერცხის დეფექტი რამდენიმე ფრინველში ერთდროულად გამოვლინდა, აუცილებელია ინფექციური მიზეზების გამორიცხვა.

• ჰიგიენა და ბიოუსაფრთხოება: კვერცხის ნაჭუჭის ხელახლა გამოყენება უნდა ხდებოდეს სათანადო დამუშავების შემდეგ.

მცირე მეურნეობებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ვეტერინარული მომსახურების ხელმისაწვდომობა. განმეორებითი უნაჭუჭო კვერცხების დადება მხოლოდ კვების პრობლემად არ უნდა ჩაითვალოს, რადგან მიზეზი შესაძლოა ინფექციური დაავადებაც იყოს.

ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება

ქათმის მიერ უნაჭუჭო ან თხელნაჭუჭიანი კვერცხის დადება რამდენიმე შესაძლო მიზეზით აიხსნება. მათ შორისაა კალციუმის, ფოსფორისა და D3 ვიტამინის დისბალანსი, კვერცხსავალის დაზიანება, ინფექციური დაავადებები, ასაკობრივი ცვლილებები და სტრესი.

კვერცხის ნაჭუჭის საკვებად ხელახლა გამოყენება შესაძლებელია. ამისთვის საჭიროა მისი გაწმენდა, გაშრობა, თერმული დამუშავება და წვრილად დაქუცმაცება. ნედლი ნაჭუჭის პირდაპირ დაყრა არც კვერცხის ჭამის ჩვევის ჩამოყალიბების გარდაუვალი მიზეზია და არც მისი თავიდან აცილების ერთადერთი საკითხი.

ნაჭუჭის ხარისხის შესანარჩუნებლად მნიშვნელოვანია კვერცხმდებელი ფრინველისთვის განკუთვნილი დაბალანსებული საკვები, კალციუმის სათანადო წყარო, D3 ვიტამინის საკმარისი რაოდენობა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლი.

განმეორებითი შემთხვევების დროს კი აუცილებელია მიზეზის დადგენა და არა მხოლოდ კალციუმის რაოდენობის გაზრდა.

წყაროები

1. MSD Veterinary Manual. Defective or Abnormal Eggs in Poultry. https://www.msdvetmanual.com/poultry/disorders-of-the-reproductive-system-in-poultry/defective-or-abnormal-eggs-in-poultry

2. MSD Veterinary Manual. Calcium Metabolism Problems in Hens. https://www.msdvetmanual.com/poultry/disorders-of-the-reproductive-system-in-poultry/calcium-metabolism-problems-in-hens

3. University of Georgia, College of Agricultural and Environmental Sciences. A Dozen Egg Abnormalities: How They Affect Egg Quality. https://fieldreport.caes.uga.edu/publications/C1255/a-dozen-egg-abnormalities-how-they-affect-egg-quality/

4. Utah State University Extension. A Farmer’s Guide to Egg Quality, Safety, and Flock Health. https://extension.usu.edu/small-acreage-livestock/research/a-farmers-guide-to-egg-quality-safety-and-flock-health

5. British Hen Welfare Trust. Egg Eating. https://www.bhwt.org.uk/hen-health/learn-about-hens/egg-eating/

6. Lohmann Breeders. Management of Laying Hens. https://lohmann-breeders.com/media/2020/07/ManagementGuideHotClimate.pdf

7. Effects of Calcium Carbonate Particle Size, Phytase and Midnight Feeding on Performance, Egg and Bone Quality and Blood Parameters in Laying Hens. Veterinary Medicine and Science. 2025. https://doi.org/10.1002/vms3.70248